توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٥٧٥

آوردن كلام بر خلاف مقتضاى ظاهر

نكته اول

مثال ديگرى است كه براى وضع ضمير بجاى اسم ظاهر ذكر كرده‌اند و آن مثال :

هو زيد عالم بجاى الشّان زيد عالم كه از ضمير در اين مثال به ضمير شأن تعبير مىكنند چه آنكه بجاى كلمه [ الشّأن ] قرار گرفته است .

يا هى زيد عالم بجاى القصّة زيد عالم كه از ضمير در اين مثال به ضمير قصّه نام مىبرند زيرا كه بجاى كلمه [ القّصة ] واقع شده است .

نكته دوم

علّت و جهت وضع ضمير بجاى اسم ظاهر در ايندو بابى كه ذكر شد يعنى باب [ نعم رجلا ] و باب ضمير شأن و قصّه مصنّف علت ضمير در ايندو باب را اينطور بيان مىكند :

چون ضمير مبهم است از اينرو سامع از شنيدن آن به معناى مقصود متكلّم منتقل نمىشود لاجرم منتظر مىماند تا متكلّم جمله يا كلمه بعد از ضمير را آورده و بدين وسيله از عبارت بعدى معنا را استفاده نمايد قهرا چون اينمعنا بعد از انتظار و تحمل رنج بدست آمده هرگز از يادش نرفته و به حالت استقرار و تمكّن در ذهنش باقى مىماند چه آنكه معناى حاصل پس از رنج گراميتر و عزيزتر از آنست كه بدون مشقت و رنج حاصل شده شارح به آنچه مصنّف در اين عبارت آورده دو اشكال دارد .

اشكال اول

آنكه مثال هى زيد عالم كه ضمير قصّه آورده شده بحسب قواعد