توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٥٦٦

مقاله شيخ عبد القاهر

هيچيك از قصر و نسيان واقع نشده .

در اين عبارت حضرت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به نحو شمول النّفى و عموم السّلب حكم فرمودند و عمومش از دو جهت است :

1 - جواب كلمه [ ام ] يا بتعيين يكى از دو امر است يا به نفى هردو تا بدين وسيله مستفهم و سؤال‌كننده تخطئه شود نه آنكه جمع بين آن دو را نفى كنند چه آنكه سائل خود به ثبوت يكى از آن دو مطلع و عارف مىباشد و در آن نيازى بسؤال ندارد .

2 - روايت است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمودند :

كل ذلك لم يكن .

بعد ذو اليدين عرض كرد : بل بعض ذلك قد كان .

و واضح است كه ثبوت براى بعض با نفى از تمام افراد منافى است نه با نفى از مجموع .

توضيح

حاصل كلام مصنّف و شارح در اين مقام آنست كه :

و اگر كلمه [ كلّ ] بعد از نفى نيامده بلكه در لفظ بر آن مقدّم و معمولش واقع نشده باشد [ كلّ ] مفيد عموم سلب و شمول نفى مىباشد چنانچه وقتى پيامبر اكرم در نماز چهار ركعتى بعد از دو ركعت سلام دادند ، يكى از اصحاب بنام ذو اليدين محضرش عرض كرد :

يا رسول اللّه نماز قصر است يا فراموش نموده‌ايد ؟

حضرت فرمودند : هيچيك از ايندو نيست .

در اينمثال شاهد بر سر [ كلّ ] است كه قبل از [ لم يكن ] آمده و