توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٠٤

اقسام استغراق

استغراق حقيقى : آنست كه تمام افراد باعم از موجود فعلى يا غير فعلى مراد باشند چنانچه ميگوئيم : اللّه عالم الغيب و الشهادة يعنى خداوند متعال به تمام امور نهانى و آشكار عالم است .

استغراق عرفى : آنست كه افراد متفاهم عرفى از آن اراده شود مثلا وقتى مىگويند :

جمع الامير الصّاغة ( سلطان تمام زرگران را گرد هم آورد ) مقصود تمام افراد زرگران دنيا نيست بلكه منظور زرگران شهر يا احيانا زرگران مملكتش مىباشد .

قوله : قيل المثال مبنى الخ : مازنى نحوى كه از ادباء بنام مىباشد معتقد است الف و لام بر سر اسم فاعل و مفعول الف و لام تعريف مىباشد نه موصوله با توجّه به اين عقيده بعضى گفته‌اند مثال : جمع الامير الصّاغة در صورتى شاهد براى الف و لام استغراق است كه مبناى مازنى را بپذيريم چه آنكه الصّاغه جمع صائغ و اسم فاعل است ولى اگر مانند مشهور از نحاة الف و لام را موصوله بدانيم مثال در اينجا صحيح نيست .

شارح از اين انتقاد دو جواب مىدهد :

1 - اسم فاعل و مفعول به دو نحو هستند :

الف : آنكه داراى معناى حدوثى باشد همچون ضارب و مضروب .

ب : آنكه داراى معناى ثبوتى باشد نظير مؤمن ، عالم ، جاهل .

در قسم دوّم بين مازنى و مشهور خلافى نيست بلكه اتفاقى است كه الف و لام داخل بر آن براى تعريف است نه موصوله زيرا موصول محتاج بصله است و صله مىبايست معناى حدوثى داشته باشد