توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٣١

[ شرافت علم و بلاغت ]

در عبارتيكه از مصنف گذشت يعنى [ و تكشف عن وجوه الخ ] نكته‌اى ملاحظه شده كه قبل از تشريح آن لازمست مقدمه‌اى ذكر شود :

استعاره : عبارتست از مجازى كه علاقه آن مشابهت باشد و آن داراى اقسامى است و ما به دو قسم آن كه در اينجا مورد حاجت است اشاره مىكنيم :

استعاره بالكنايه : و آن عبارتست از تشبيه چيزى را در نفس به چيز ديگر و غير از مشبّه هيچيك از اركان تشبيه ذكر نشده باشد چنانچه مىگويند :

انشبت المنيّة اظفارها ( مرگ چنگالهاى خود را فروبرد ) .

در اين مثال مرگ را در نفس به سبع و درّنده‌اى تشبيه نموده‌اند و غير از مشبّه ( مرگ ) سه ركن ديگر تشبيه ذكر نشده است .

استعاره تخييليّه : عبارتست از اثبات لوازم مشبّه‌به براى مشبّه در مثال فوق اثبات اظفار كه از لوازم سبع است براى موت استعاره تخييليّه است .

با توجّه به اين مقدّمه مىپردازيم بشرح عبارت شارح :

ايشان به دو بيان هركدام از دو استعاره فوق را در عبارت مصنّف تشريح مىنمايد :

بيان اوّل : تشبيه وجوه اعجاز به اشياء پس پرده استعاره بالكنايه است زيرا در اين استعاره غير از مشبّه ( وجوه اعجاز ) هيچكدام از سه ركن ديگر ذكر نشده‌اند .

و اثبات استار كه از لوازم مشبّه‌به ( اشياء پس پرده ) است براى مشبّه استعاره تخييليّه است و بنابراين تقرير ذكر كلمه [ وجوه ] از باب