توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢٩٢

جريان مجاز عقلى در انشاء

المسند عقلا اى من جهة العقل يعنى ان يكون بحيث لا يدّعى احد من المحقّين و المبطلين انّه يجوز قيامه به لانّ العقل اذا خلّى و نفسه يعدّه محالا كقولك محبتك جاءت بى اليك لظهور استحالة قيام المجئى بالمحبّة او عادة اى من جهة العادة نحو هزم الامير الجند لاستحالة قيام انهزام الجند بالامير وحده عادة و انكان ممكنا عقلا و انّما قال قيامه به ليعمّ الصّدور عنه مثل ضرب و هزم و غيره مثل قرب و بعد .

و صدوره ، عطف على استحالة اى كصدور الكلام عن الموحّد فى مثل اشاب الصّغير و افنى الكبير البيت فانّه يكون قرينة معنويّة على انّ اسناد اشاب و افنى الى كرّ الغداة و مرّ العشى مجاز .

لا يقال : هذا داخل فى الاستحالة .

لانّا نقول : لا نسلّم ذلك ، كيف و قد ذهب اليه كثير من ذوى العقول و احتجنا فى ابطاله الى الدّليل .

ترجمه

مصنّف گويد :

و چاره‌اى نيست براى مجاز عقلى از قرينه‌اى اعم از آنكه قرينه لفظى بوده چنانچه گذشت و يا معنوى باشد همچون مستحيل بودن قيام مسند به مسنداليه مذكور عقلا چنانچه گوئى :

محبّت و شوق به تو من را نزد تو آورد .

و يا قرينه عادى باشد مانند آنكه گفته مىشود :

امير لشگريان را فرارى داد .

و يا مانند صدور كلام از شخص موحّد در مثل : اشاب الصّغير .

شارح گويد :

ضمير در [ لا بدّ له ] به مجاز عقلى راجع بوده و مقصود از [ قرينه ]