توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢٦٤

اقسام مجاز عقلى

به اين دو نسبت نمىدهند .

بعد مىنويسد :

ضمير [ له ] در [ اذا كان مبنيّا له ] بفاعل در فعل مبنى براى فاعل يا به مفعول در فعليكه براى مفعول بنا شده است عود مىنمايد .

و پس از آن مىگويد :

ضمير در [ الى غيرهما ] به غير فاعل يا مفعول‌به راجع است و مقصود آن است كه :

فعل مبنى براى فاعل را به غير فاعل و فعل مبنى براى مفعول را به غير مفعول نسبت دهند .

و در ذيل [ للملابسة ] چنين مىنگارد :

يعنى اسناد فعل به غير ما هو له بخاطر آن باشد كه [ غير ] در ملابس بودن با [ ما هو له ] شباهت داشته باشد .

و در ذيل [ عيشة راضية ] مىگويد :

اين عبارت مثال است براى فعليكه براى فاعل بنا شده و آن را به مفعول‌به نسبت داده‌اند زيرا [ عيشه ] مرضّى است نه راضى .

و مثال [ سيل مفعم ] ناظر به عكس مثال قبلى است يعنى شاهد است براى فعليكه براى مفعول بنا شده و آن را بفاعل نسبت داده‌اند چه آنكه [ سيل ] پركننده است و بعبارت ديگر بايد گفت :

يفعم السّيسل و كلمه [ يفعم ] به معناى [ يملاء ] است و مشتق از [ افعمت الاناء ] يعنى پركردم ظرف را مىباشد .

و بدنبال [ شعر شاعر ] مىگويد :

مثال است براى اسناد فعل يا معناى آن را بمصدر ولى سزاوار