توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢١٣

رأى جاحظ

شرح فارسى :

توضيح

جاحظا كه شاگرد نظام و يكى از شيوخ معتزله است درباره صدق و كذب چنين مىگويد :

صدق : عبارتست از مطابق بودن خبر هم با واقع و هم با اعتقاد .

كذب : عبارتست از مطابق نبودن خبر با واقع با اعتقاد عدم مطابقيّت .

و لازمه اينرأى اثبات واسطه مىشود و آن چهار خبر است :

1 - مطابق بودن خبر با واقع در صورتى كه مخبر اعتقاد عدم مطابقت داشته باشد .

2 - مطابق بودن خبر با واقع بدون اعتقاد در مخبر .

3 - مطابق نبودن خبر با واقع در صورتى كه مخبر اعتقاد مطابقت را داشته باشد .

4 - مطابق نبودن خبر با واقع بدون اعتقاد در مخبر .

قوله : مطابقته للواقع : ضمير در [ مطابقته ] بخبر راجعست .

قوله : مع الاعتقاد بانّه مطابق : ضمير در [ بانّه ] بخبر عائد است .

قوله : مع اعتقاد انّه غير مطابق : ضمير در [ انّه ] بخبر راجع است .

قوله : و هو اربعة الخ : ضمير [ هو ] به غير هذين القسمين راجعست .