توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢٠٣
رأى نظام
[ خطاء ] عدم مطابقت با واقع است و ضمير در [ عدمها ] به مطابقت با اعتقاد مخبر عائد است .
بنابراين تعريف كلام كسى كه مىگويد : آسمان در زير ما قرار دارد و به اين گفتار معتقد است بايد صدق باشد و كسى كه مىگويد :
آسمان بالاى ما قرار دارد و به اين گفته اعتقادى ندارد كذب مىباشد .
و مقصود از [ اعتقاد ] حكم ذهنى استكه يا بطور جزم و قطع بوده يا راجح مىباشد از اينرو اعتقاد شامل علم و ظنّ هردو مىشود و اين تعريف بواسطه خبر شخص شاك مورد اشكال واقع مىشود چه آنكه در خبر وى اعتقاد نيست از اينرو لازمه اين تعريف ثبوت خبرى استكه واسطه بين صدق و كذب مىباشد و بدين ترتيب انحصار خبر در صدق و كذب تحقّق نمىيابد .
مگر آنكه بگوئيم چنين خبرى كاذب است چون وقتى اعتقاد منتفى شد صادق است گفته شود كه كلام با اعتقاد مطابق نميباشد .
و سخن در اينكه كلام مشكوك آيا خبر است يا خبر نيست در شرح يعنى مطوّل ذكر شده ، پس در آنجا بايد مطالعه اينمطلب بشود .
شرح فارسى :
توضيح
رأى نظام
رأى نظام
نظام كه از فرقه معتزله است صدق و كذب را اين‌طور تعريف نموده :
صدق : عبارتست از خبريكه با اعتقاد مخبر مطابق باشد اعم از اينكه اعتقاد وى با واقع مطابق بوده يا غير مطابق باشد .