توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١٥٦

[ وجوهى كه تابع بلاغت هستند ]

تعبير مزبور اشاره است باينكه حسن دادن اين وجوه بكلام پس از رعايت مطابقت با مقتضاى حال و فصيح آوردن كلمات مىباشد .

و اينكه مصنّف امور و وجود ياد شده را تابع بلاغت كلام قرار داد نه متكلّم جهتش آنست كه اين امور سبب نمىشود كه متكلّم متّصف بصفت بلاغت گردد .

شرح فارسى :

توضيح

عبارات فوق مشتمل بر ذكر چهار امر است :

1 - غير از مطابق بودن كلام با مقتضاى حال و فصاحت كلمات امور ديگرى نيز مىباشند كه سبب حسن كلام و ملاحت آن مى شوند و آنها عبارتند از : محسّنات بديعيّه .

2 - مصنّف در متن از اين امور به كلمه [ يتبعها ] تعبير نمود و وجه آن را شارح اينطور تقرير مىكند : حسنى كه از ناحيه محسّنات بديعيّه در كلام پديد مىآيد عرضى و خارج از ماهيّت و نفس كلام است بخلاف مطابقت با مقتضاى حال يا فصاحت كلمات لهذا اين امور را سزاوار است به تابع و امر عارضى تلقّى نمود .

3 - از تعبير مزبور ( يتبعها ) مطلبى ديگر مىتوان استفاده كرد و آن اينست كه تابع مرتبه‌اش بعد از متبوعست بنابراين مرتبه محسّنات بديعيّه بعد از مطابقت با مقتضاى حال و فصاحت كلمات مىباشد به اين معنا لزوم رعايت ايندو در مرحله اوّل بوده سپس مرحله محسّنات بديعيّه است .

4 - مصنّف در متن محسّنات بديعيّه را از تبعات بلاغت در كلام