توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١٤٠
علت اختلاف مقتضيات احوال
ترجمه
مصنف گويد :
و براى هركلمه‌اى با مصاحبش مقامى مىباشد .
شارح گويد :
منظور از [ صاحبتها ] كلمه ديگرى است كه با اين كلمه همراه باشد و مقصود آنست كه براى هركلمه با كلمه ديگرى كه با آن همراه است مقامى بوده كه اينكلمه با مشاركات كلمه مصاحب در معنا آن را ندارد .
مثلا فعليكه مقصود اقترانش با شرط بوده برايش با [ ان ] مقامى است كه با [ اذا ] نمىباشد و همچنين هريك از ادوات شرط با فعل ماضى واجد مقامى هستند كه با مضارع داراى آن نمىباشند و به همين قياس است كلمات در موارد ديگر .
شرح فارسى :
توضيح
و نيز هركلمه‌اى نسبت به كلمه مقرون و همراهش داراى مقامى است كه با كلمه ديگر چنين نمىباشد اگرچه كلمه دوّم از نظر معنا يا جهات ديگر همچون كلمه اوّل باشد .
مثلا فعل با [ ان ] كه از حروف شرط است مقامى دارد كه در صورت مصاحبت با [ اذا ] ندارد يا مثلا تمام ادات شرط با ماضى داراى مقامى هستند كه با فعل مضارع ندارند چنانچه به همين قياس مىتوان گفت فعل با بعضى از ادات استفهام نظير [ هل ] داراى مقامى است كه با بعضى ديگر چون [ همزه ] ندارد .
قوله : كلمة اخرى مصاحبة لها : ضمير در [ لها ] به [ كلمة ]