توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١٤

[ كلام در اطراف عبارت على ما انعم ]

شرح فارسى :

توضيح

كلمه [ ما ] در [ ما انعم ] موصول حرفى يعنى مصدريّه است فلذا شارح عبارت متن را به [ انعام ] تأويل برده است و سپس مىگويد :

جهت اينكه مصنف منعم‌به را متعرض نشد دو امر است :

1 - آنكه نعم الهى بس فراوان و متكثّر است قابل احصا نبوده و عبارت به آن احاطه ندارد .

2 - اگر بعضى از نعم را ذكر مىكرد توهّم اين مىشد كه حمد مختص به آن بوده و تنها در مقابل آنست نه نعمتهائى كه ذكر نشده فلذ براى تعميم مفعول را حذف نمود چه آنكه حذف متعلّق فعل بسا دلالت بر تعميم دارد .

قوله : و لم يتعرض للمنعم به : ضمير فاعلى در [ لم يتعرض ] بمصنف راجعست و مقصود از [ منعم به ] نعمتهاى الهى است .

مؤلف گويد :

مقصود شارح اينست كه مصنف به هيچ‌وجه من الوجوه نامى از نعمتهاى الهى نبرد نه بنحو تفصيل و نه بطور اجمال .

ذكر تفصيلى به اين بود كه بگويد :

الحمد للّه على اعطائه السمع و البصر و العلم و هكذا .

و ذكر اجمالى به اين طرز بود كه بگويد :

الحمد للّه على جميع النّعم .

قول : ايهاما لقصور العبارة الخ : اين جمله علّت است