تفسير كابلى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١٠٧

سورة البقرة

قبله قرار يافت ، « 1 » خاص براى امتحان شما بود كه كدام يك بر اسلام و اطاعت استوار است و كه از آن باز مىگردد . كسانى كه بر ايمان خويش استوار ماندند مرتبتى بس بلند و رفيع دارند .

فايده : در اين آيهء كريمه « لِنَعْلَمَ » صيغهء مستقبل است و در ديگر آيات نيز « حَتَّى نَعْلَمَ - فَلَيَعْلَمَنَّ - لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ * - إِلَّا لِنَعْلَمَ - وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ : * و غيره كلمات استقبال موجودند . از اين كلمات ، در ظاهر ، چنان برمىآيد كه نعوذ باللّه علم او تعالى به اين وقائع در زمانهء ما بعد حاصل شده است و قبل از وقوع به آن اطلاعى نداشته ، حال آنكه ثابت است كه علم خدا ( ج ) به هر چيز ، از قديم است : « كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً » * ؟ ! علماء اين شبهه را به اساليب متعدد جواب داده‌اند : بعضى گويند : مراد از « علم » متميّز ساختن و جدا كردن است ؛ و بعضى آن را امتحان معنى كرده‌اند ؛ بعضى گويند : مراد از « علم « رويت مىباشد و نبذى « 2 » مستقبل را در اين مورد به ماضى تعبير كرده‌اند ؛ و برخى حدوث علم را به جانب پيغمبر - صلّى اللّه عليه و سلّم - و مؤمنان يا طرف مخاطب منسوب نموده‌اند . بعضى از اكابر محققين اين را پسنديده‌اند كه مراد از « علم » در اين موارد علم حالى « 3 » است كه بعد از وجود معلوم متحقّق مىگردد و بر آن مجازات و مكافات مدح و ذم مرتّب مىشود ؛ « 4 » امّا ، برخى از مدّققين راسخ در اين موضوع دو نكتهء دقيق و برجسته را تحقيق كرده‌اند كه خلاصهء تحقيق اوّل اين است :

برحسب ارشاد آيهء « أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً » همه اشياء ، چه بزرگ چه كوچك ، چه بيش و چه اندك ، از آغاز تا انجام ، در پيشگاه خدا موجودند ، و همه در علم او يك جا حاصل است ، و در علم وى تعالى قطعا تقدم و تأخّرى نيست و البتّه خود اشياء نسبت به همديگر خود مقدّم و مؤخّر شمرده مىشوند پس همه اشياء به اعتبار علم الهى ( ج ) در حكم شئ واحد موجود است ؛ از اين جهت ، ماضى و حال و استقبال در آنجا بالكل نادرست و غير صحيح مىباشد ، و اين ازمنهء سه‌گانه بوجه تقدّم و تأخّر با همى خويش « 5 » بداهة جدا جدا مىشوند . اين است كه خداوند ( ج ) در كلام خويش ، برحسب مقام و حكمت ، گاهى در اشياء آنچه را به حضرت او معلوم است برحسب علم خود مىفرمايد ، و گاهى تقدّم و تأخّر خود اشياء را رعايت مىنمايد .

در صورت اوّل ، به لحاظ يك فرق دقيق ، هميشه صيغهء ماضى استعمال مىشود يا صيغهء حال ؛ صيغهء مستقبل هيچگاه مستعمل نمىتوان شد . « 6 »

( 1 ) . قبله قرار گرفت ، ( 2 ) . برخى ( 3 ) . يا : « علم حصولى » ( 4 ) . مترتب مىگردد ( 5 ) . از روى تقدّم و تأخّرى كه با يكديگر و در ميان خودشان دارند ، بازشناخته مىشوند . ( 6 ) . مستعمل نمىتواند شد ؛ نمىتواند به كار برود .