تشريح المقاصد في شرح الفرائد (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٦٦

جواب

شرح مقصود

قوله : و يؤيّده بناء العقلاء : ضمير منصوبى به قول مشهور راجعست .

قوله : على الاستحقاق : يعنى استحقاق عقاب و ذمّ .

قوله : و حكم العقل بقبح التّجرّى : كلمه « حكم » مرفوع بوده تا عطف باشد بر « بناء العقلاء » .

قوله : و قد يقرّر دلالة العقل على ذلك : مشار اليه « ذلك » قبح تجرى است .

مؤلّف گويد :

مقرّر مرحوم فاضل سبزوارى در كتاب ذخيره است كه بنا بر حكايت مرحوم بارفروشى محقّق قمى ( ره ) نيز اين تقرير را در مسئله جاهل قاصر و مقصّر از كتاب قوانين آورده و حاصل مقصود آنست كه :

اگر زيد و عمرو هركدام به مايعى كه نزدشان هست قطع پيدا نمودند كه خمر است و هر دو با علم بخمر بودن آن را آشاميدند و اتّفاقا مايعى كه زيد نوشيده شراب و مشروب عمرو آب درآمد در اينجا از چهار حال خارج نيست :

1 - آنكه بگوئيم هر دو مستحقّ عقاب مىباشند .

2 - هيچيك عقاب نشوند .

3 - زيد عقاب شده بدون عمرو .

4 - عمرو عقاب گردد نه زيد .

مسلّما فرض دوّم و چهارم باطلست :

امّا صورت دوّم : به جهت اينكه با اجماع قطعى مخالف است چه آنكه عقاب مرتكب عصيان با قطع به آن مورد اتّفاق جميع علماء است .

و امّا صورت چهارم ازاين‌رو كه لازمه آن اينست كه مرتكب حرام واقعى عقاب نشده و تارك آن عقاب گردد و اين امر هم با اجماع مخالف بوده و هم مستلزم ترجيح مرجوح بر راجح مىباشد .

و امّا صورت سوّم نيز قابل قبول نيست زيرا لازمه آن اينست كه استحقاق عقاب منوط بامرى بوده كه از اختيار فاعل خارج باشد چه آنكه زيد صرفا آشاميدن