تفسير جوامع الجامع (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٩١

تفسير :

روحيه‌شان را تضعيف نكرد و آنها را از جنگيدن با شما باز نداشت .

و گفته‌اند : معناى آيه اين است كه اگر در روز احد دشمن [ با نفوذ به مواضع شما ] به اهدافش رسيد ، شما نيز پيش از آن كه با فرمان رسول خدا مخالفت كنيد ، بر آنها چيره شده بوديد و پيروزى شما قطعى بود .

وَ تِلْكَ الْأَيَّامُ ؛ « تلك » مبتدا و « الأيام » صفت آن و « نداولها » خبر است ، و مىتوان گفت « تلك الأيام » مبتدا و خبر و منظور از « أيام » اوقات پيروزى و غلبه بر دشمن است .

نُداوِلُها ؛ يعنى ما روزگار را در ميان مردم مىگردانيم ، گاهى به سود و گاهى به زيانشان است ، چنان كه در يك ضرب المثل عربى گفته شده : « الحرب سجال » :

« جنگ نوعى برد و باخت است » .

وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا ؛ مىتوان گفت معلول حذف شده و معناى آيه اين است كه ما روزگار را در بين مردم مىگردانيم تا كسانى كه بر ايمان خود ثابت و پايدار هستند از ديگران تميز داده شوند ؛ و اين از باب تمثيل است ، يعنى عمل خداوند مانند عمل كسى است كه مىخواهد بداند چه كسانى بر ايمان خود ثابت و استوارند و چه كسانى نيستند و گر نه خداى سبحان ، همواره به آنچه هست قبل از بودنش آگاه است .

و گفته‌اند : معنايش اين است ، تا خداوند به گونه‌اى آنان را بشناسد كه پاداشى به آن تعلّق گيرد ، و آن اين است كه آنان را افراد پايدارى بداند .

و مىتوان گفت : علّت ، حذف شده و اين جمله ( وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ ) عطف بر آن است به اين معنا كه روزگار را مىچرخانيم تا چنين و چنان شود و خدا بداند كه . . . و حذف علت براى اشعار به اين است كه مصلحت فعل الهى منحصر به يك امر نيست [ بلكه امور متعددى در آن دخالت دارد ] .

وَ يَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ ؛ در معنى اين جمله دو قول است :