تفسير احسن الحديث (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٧٩

جبر يا اختيار

وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ اين تعبير در آيات ديگر نيز با كمى تفاوت آمده است مانند : وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ ابراهيم / 27 كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ غافر / 34 كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ غافر / 74 در اين آيات مىفرمايد : خدا فاسقان ، ظالمان ، اسرافكاران و كافران را گمراه مىكند ، معلوم است كه اين اضلال ، افزودن بر ضلالت سابق است ، مثل وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ توبه / 125 اين اضلال از جانب خداست ولى به اختيار خود فاسق است . اضلال ابتدايى بر خدا قبيح است نه اضلال ثانوى كه نتيجه عمل است .

جبر يا اختيار

جبر يا اختيار

كوتاه سخن آنكه : وسائل و مقدمات و اعطاء اختيار ، در كارهاى خير و شر همه از خداست و اگر خدا وسائل فراهم نكرده بود هيچكس به عمل خير يا شر قدرت نداشت ، به نظر من آياتى نظير : وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ انسان / 30 در اين زمينه هستند گرچه ما قبل آنها در بارهء اختيار خير است ، يعنى : تا خدا زمينه فراهم نكند و مقدمات را جور نياورد شما نمىتوانيد چيزى اراده بكنيد .

در اين مرحله ، ارادهء بندگان بعد از اراده و مشيت خداست ولى در مرحله دوم مشيت خدا بعد از ارادهء بندگان است اگر آنها ارادهء خير كنند خدا در آن هدايتشان خواهد كرد و اگر اراده شر كنند گمراهشان خواهد نمود ، چنان كه فرموده : فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ صف / 5 چون منحرف شدند خدا قلوبشان را منحرف كرد در اينجا است كه انسان در مقابل خير ، پاداش و در مقابل شر ، كيفر مىبيند كه هر دو با اختيار خودش انجام مىگيرد . از طرف ديگر كار خير منسوب به خدا و انسان است زيرا خدا هم وسيله فراهم كرده و هم