تاريخ سياسى اسلام (سيره رسول خدا ص) (فارسى) — الصفحة ١٩٩
ميزان اعتقاد دينى در ميان اعراب مشرك
ميزان اعتقاد دينى در ميان اعراب مشرك
ميزان اعتقاد دينى در ميان اعراب مشرك
گفتيم كه شرك عقيدهء بيشترين مردم در دورهء جاهلى بوده است . برخى از نويسندگان بر اين بارورند كه ، عربها سرسختانه به عقايد دينى خود پاى بند بوده‌اند . طه حسين مىگويد : آيا زمانى كه قريش بر فرزندان خود فشار آورده ، به آزار آنان مىپردازد ، آنها را از ديار خود خارج كرده و با آنها به جنگ مىپردازد ، تنها دليل مسايل مالى است ؟ هرگز ، قريش افرادى متدين بوده ، ايمان محكمى نسبت به دين خود داشته و بخاطر همين اعتقاد مبارزه مىكرده است . همين مطلب در مورد يهود نيز صادق است . « 1 » بايد گفت اين مطالب پندارى بيش نيست ، چرا كه شواهد موجود نشان مىدهد كه اعتقاد عميقى به معتقدات خود نداشته‌اند . با نگاهى به انگيزه‌هاى حركتهاى فردى و اجتماعى مردم مىتوان به محورها و اهرمهاى حركتى آنها در زندگىشان پى برد . از آنجا كه مسايل دينى به عنوان جهان بينى افراد و در حقيقت مشخص كنندهء مسير عملى زندگى انسان است ، مىبايست محور تمام حركتهاى عملى او باشد ؛ با مشاهدهء زندگى اعراب جاهليت ، در مىيابيم كه حميت و تعصب قومى و قبيله‌اى جاى دين و ارزشهاى دينى را گرفته است . انگيزهء آنها در حركتهاى جمعى خود و تمام جنگهايى كه درگير آن هستند ، ناشى از منافع قبيله‌اى بوده است . آنان حاضر بودند تا اعتقاد دينى خود را تحت تأثير انگيزه‌هاى قبيله‌اى قرار داده و به عنوان مثال جاى ماه‌هاى حرام را تغيير دهند تا بتوانند به موقع به جنگ و جدال بپردازند . « 2 » به عبارت ديگر و با توجه به آن كه فرهنگ و ارزشهاى جامعه مشخص كنندهء ميزان اعتقاد دينى آنهاست ، بايد گفت :
مردم جزيرة العرب كه بيشتر باديه نشين بودند از معارف عقلى عمدةً بىبهره و مسايلى چون ثار و انتقام مهمترين مشغله ذهنى آنها بود ، درگيرى و جنگ و جدال دائم ، فرصتى براى تأمل در اعتقادات دينى را باقى نمىگذاشت . از بعضى از آيات چنين به دست مىآيد كه آنان نقش پدران خود را والاتر از نقش خدا ، يا خدايان مىدانند . اين مطلب را به احتمال مىتوان از اين آيه استنباط نمود : « چون مناسكتان را به جاى آورديد ، همچنان كه پدرانتان را ياد مىكرديد حتى بيشتر از آن - خداى را ياد كنيد . » « 3 »
در ذيل آيه از مجاهد نقل شده كه مردم در ايام حج گرد هم جمع شده و دربارهء پدران خويش و اعمال آنها و جنگهاى آنان سخن مىگفتند . آنان انساب خويش را بازگو كرده و به
( 1 ) . فى الادب الجاهلى ، ص 73 ( 2 ) . دليل ديگرى كه براى آن گفته شده تطبيق ماه‌هاى قمرى با شمسى با استفاده از كبيسه همانند يهوديان بوده است . ( 3 ) . بقره ، 200