هشام بن الحكم ، مدافع حريم ولايت ( فارسي ) — الصفحة ١٨٥

64 - ذكر روايتي در تأييد معنايى كه مرحوم ميرداماد ( قدس سره ) براي ( صمد ) ذكر كرده

مخلوق . زيرا خشنودى وخشم در مخلوق عبارت از حالتي است كه از خارج ذات

بر وى عارض مىشود وأو را از حالي به حالي مىگرداند ، چون مخلوق ساخته شده

ومركبى است كه ذات أو مدخل ومحل عوارض است به خلاف خداوند جهان كه

ذات اقدسش مدخل ومحل عوارض نيست ، يگانه‌يى است احدى الذات ( از اجزاء

تركيب نشده ) احدى المعنى ( در صفات أو اختلاف وتركيبي نيست بلكه صفاتش

عين ذاتش مىباشند ) بنابراين خشنودى خدا بمعنى پاداش دادن به عمل نيك ،

وخشمش بمعنى كيفر دادن به كار زشت است ، بدون اينكه حالتي بر أو عارض شود كه

أو را تهييج نمايد ، وحالتش را دگرگون سازد ، چه دگرگون شدن حال ، وانقلاب

أحوال ، از صفات مخلوق ، وممكن ناتوان ، ونيازمند مىباشد . وخداوند جهان

نيرومند وغالب وقاهر است ، به چيزى نيازمند نيست ، بلكه مخلوق به أو نيازمند مىباشد

وممكنات را بدون نيازمندى بدانها ابداع واختراع وايجاد فرموده است .

تكميل : در نسخه كافى عبارت روايت چنين است " لان المخلوق أجوف "

مرحوم " ميرداماد " در اينجا بيانى دارد كه ذكر آن براي توضيح معناى ( أجوف )

مفيد به نظر مىرسد . وآن اين است : " مخلوق " أجوف ( ميان خالى ) مىباشد ، زيرا كه

در حكمت ما فوق الطبيعة بر اين مطلب برهان اقامه شده كه هر ممكنى زوج تركيبي

است ( از ماهيت ووجود تركيب شده ) وهر مركب مزوج الحقيقة ميان خالى است

واز نظر فقر ذاتي درونش تهى ونيازمند به اجزاء است . وچيزى كه حقيقة أجوف وميان

خالى نيست ، همان خداى يگانه است كه به وحدت حقه حقيقية موصوف است . بنابر

اين ( صمد ) كه مقابل أجوف است اختصاص بذات أقدس حق دارد كه از هر جهت

يكتا است . پس با استفاده از اين حديث شريف مىتوان معنى كلمه ( صمد ) را در

سوره توحيد به وجودي كه جوف ندارد به عبارت ديگر به وجودي كه ذات أو مدخل

مفهومي از مفهومات وچيزى از چيزها واقع نگردد تفسير كرد " ( 1 ) .

( 1 ) - مؤيد تفسير صمد به اين معنى روايتي است كه مرحوم " مجلسي أعلى الله مقامه " در " جلد دوم كتاب بحار الأنوار " در باب نفى شريك نقل كرده كه ما يك جمله از آن را براي استشهاد نقل مىكنيم : " قال الباقر ( ع ) وحدثني أبى زين العابدين ( ع ) عن أبيه الحسين بن علي ( ع ) أنه قال : " الصمد الذي لا جوف له " ترجمه : امام " باقر ( ع ) " : فرمود پدرم " زين العابدين ( ع ) " از پدرش " حسين بن علي " ( ع ) مرا حديث كرد كه " حسين بن علي ( ع ) " فرمود صمد كسى است كه جوف ندارد يعنى ميان خالى نيست ومدخلى ندارد .