هشام بن الحكم ، مدافع حريم ولايت ( فارسي ) — الصفحة ١٦١

60 - ذكر طبقات شش گانه چشم وتوضيح آنها

مرغ باشد از مثل هشامى بسيار بعيد به نظر مىرسد كه از پاسخش اظهار عجز كند واز

كوفه به مدينه براي ياد گرفتن پاسخ مسأله حركت نمايد .

2 - مقصود از اين پاسخ تقريب قدرت پروردگار به ذهن منكر است به اين بيان كه :

به هيچ وجه شايسته نيست به خدائى كه موجودات بزرگ جهان را در حاسه كوچكتر از

عدس منطبع مىنمايد نسبت ناتوانى داده شود . وتصور عجز درباره چنين خدا ،

تصور بىجاست ، وهر چيزى كه استعداد استفاده از اين توانائى را داشته باشد در خور

استعدادش بهره كافى از آن خواهد يافت ، وعدم تحقق اين موضوع يعنى جا دادن

وجودات عيني موجودات در ظرف كوچك ( تخم مرغ ) به نحو حقيقت نه از ناحية نقص

در طرف خداوند است بلكه از ناحية نقص در طرف مقدور مىباشد ، يعنى

موضوع از نظر اجتماع ضدين ونقيضين عقلا ممتنع است وقابل پوشيدن خلعت

هستى نيست .

3 - نظر به اينكه فكر سائل كوتاه بوده واستعداد درك حقايق را نداشته بويژه

با معاندت ودشمنى با حق نمىشود جواب صريح واقعي را به أو داد ، زيرا به محض

اينكه گفته شود چنين موضوعي مقدور نيست ، تصور مىكند كه از جهت نقص قدرت

است وهمين معنى را مدرك وسند ناتوانى حق قرار مىدهد . بدين جهت امام در

مقام پاسخ ، نظير مطلب مورد سؤال أو را بيان نمود ، زيرا امام مىدانست كه سائل

فرق بين وجود عيني ووجود ظلى را نمىدهد وبه همين مناسبت قانع به پاسخ مزبور

گرديد واعتراض نكرد . به هر جهت منظور امكان وجود عيني أشياء بزرگ در ظرف

كوچك نيست ، چه اين امر غير معقول است . ولذا در پاسخ غير ديصانى حق

صريح را بيان فرموده اند چنان كه محدث جليل " صدوق " أعلى الله مقامه در " كتاب

توحيد " از " حضرت صادق " ( ع ) روايت كرده كه شيطان از " عيسى بن مريم " سؤال

كرد آيا خداى تو قادر است كه زمين را در ميان تخم مرغى جاى دهد ؟ بدون

اينكه زمين كوچك يا تخم مرغ بزرگ شود ؟ " عيسى " فرمود : واي بر تو خداوند

متصف به ناتوانى نشود وكدام توانائى بالاتر از اين است كه بتواند زمين را كوچك