هشام بن الحكم ، مدافع حريم ولايت ( فارسي ) — الصفحة ١٥٢

58 - شرح حال مرحوم صدر المتألهين ( قدس سره )

آيد وترجيح بلا مرجح محال ومستلزم ترجح بلا مرجح است واستحاله آن أساس

وپايه قانون عليت است .

بيان كامل اين برهان به اين نحو است : كه هر چيزى كه ذاتا ممكن باشد

يعنى وقوع ولا وقوع أو روا باشد ، وقوعش نيازمند به عامل مرجح مىباشد چون ترجح

بلا مرجح محال است ، واگر فاعل امرى بدون شعور واراده باشد ، وقوع امر ممكن

از آن فاعل دلالت بر مجبور بودن أو در آن امر مىنمايد ، مگر اينكه فاعل داراى

حكمت وادراك باشد وحكمت هم عين ذاتش باشد . واگر طرف اين فرض را

قبول كند خدا را قبول كرده است .

پس از اين مقدمه مىگوئيم در اينكه آفتاب وماه با حركات خاصه خود در

مسير ومداريكه براي آنها معين شده در نقاط معينى وارد مى شوند از آن نقاط بيرون

مىآيند ، به عبارت ديگر طلوع وغروب مىكنند ، ترديدى نيست اگر قادرند غروب

كنند وبرنگردند ، يعنى طلوع نداشته باشند ، بايد اين معنى در آنها محقق شود ،

چه همانطوريكه طلوع وغروب هر دو جايز وممكن است ، طلوع بدون غروب

وغروب بدون طلوع نيز جايز مىباشد . حال كه هميشه به يك منوال حركت مىكنند معلوم

مىشود ناچار از حركت يكنواخت مىباشند ونيروى قادر وغالبي آنها را مجبور به اين

حركت يكنواخت كرده وآن خداست ، زيرا كه ممكن نيست محرك آنها بدين طريق

مخصوص ، دهر وطبيعت باشد ، يعنى طبيعت يكى از دو شق را با تساوى نسبت

انتخاب كند . همچنين بلندى آسمان وپستى زمين وبقاء آنها به يك حال بدون سقوط

آسمان وصعود زمين با آنكه خلاف اين ثبات وبقاء نيز جايز ست ، دليل اين است

كه نيروئى آنها را مسخر ومقهور به اين وضع ثابت نموده است .

يادآوريهاى سودمند :

" الف " - امام در مقام استدلال واقامه برهان در بخش نخست به دو قسمت

استدلال كرده :

1 - حركت آفتاب وماه .