هشام بن الحكم ، مدافع حريم ولايت ( فارسي ) — الصفحة ١٢٩

52 - معانيى كه دانشمندان براي كلمهء ( استوا ) و ( عرش ) ذكر كرده‌اند واينكه كداميك از آن معاني مناسب با مقام است

فرمانروايان معمول ومتعارف است ، واز استيلاى پادشاهان وحكام به جلوس بر تخت

وتكيه زدن به كرسي فرمانروائى تعبير مىكنند ) . ومراد اين نيست كه عرش نگهدار

وجايگاه خداوند است ، بلكه خداوند نگهدار عرش مىباشد . وهمين معنى از سعة

واحاطه كرسي خدا در آية " وسع كرسيه السماوات والأرض " منظور است نه معنايى

كه مستلزم محدوديت ونيازمندى خدا به مكان باشد .

در " كتاب كافى " متن روايت اضافاتى دارد كه " علامه مجلسي " ( ص ) در " جلد

چهارم بحار الأنوار " ضمن احتجاجات " امام صادق ( ع ) " روايت را با آن إضافات نقل

فرموده وما ترجمه آن إضافات را ذيلا از نظر خوانندگان مىگذرانيم :

" زنديق " : آيا ميگوئى خدا شنوا وبيناست ؟

" امام " : بلى شنواست ، مىشنود بذات خود . وبيناست ، مىبيند بذات خود

( يعنى مانند مخلوق نيست كه با عضو مخصوصى كه گوش ناميده مىشود بشنود

وبا عضو مخصوصى كه چشم ناميده مىشود به بيند ) ومرادم از اين عبارت اين نيست

كه خداوند چيزى باشد وذاتي كه با آن مىبيند ومىشنود چيز ديگر ، واين تعبير

فقط از نظر پاسخ دادن بسؤال ونزديك كردن مطلب است بفهم سائل ( يعنى

ضرورت ايجاب مىكند كه در مقام نفى كثرت از ذات الهى هنگام فهماندن به سائل

اين گونه تعبير كنم ، چه در مقام تفهيم ، انسان ناگزير است كه معارف إلهية را با

منطق معمولى ومتعارف بيان كند ، لذا ناگزير از اعتقاد خودم به اين عبارت كه ظاهرش

موهم كثرت است ، تعبير كردم ) ، پس مىگويم ، همانا خداوند به كل وجودش

شنواست ، واين تعبيرم نيز براي فهماندن مطلب است نه اينكه كلش داراى جزء

وبعض باشد ( چه در مقام ربوبي كل وجزء معقول نيست ) وبازگشت اين تعبير

جز به اين نيست كه خداوند شنوا وبينا ودانا وخبير است بدون اختلاف ذات ومعنى

( به عبارت ديگر بازگشت شنوائى وبينائى در خدا به اين است كه حضرتش دانا

ومطلع بشنيدنيها وديدنيها است بدون اينكه بين ذات وصفات وبين صفتي وصفت

ديگرش اختلاف ومغايرتى باشد ) .

" زنديق " : پس خداوند چيست ؟ ( يعنى حال كه چنين است وذات خداوند