بغداد ( چند مقاله در تاريخ و جغرافياى تاريخى) (فارسى) — الصفحة ٥٢

10 . دوران درگيرى ايران و عثمانى

گامهاى آهسته آن را 800 خ 28 قدم يا هفت ميل يافت ( 1 ميل - 000 خ 4 قدم ) و حال آنكه حاجى خليفه طول آن را 200 خ 12 ذراع يا دو ميل مىداند ( نيبور « 1 » و اوليويه « 2 » طول شرق بغداد را دو ميل مىدانند ) . ولستد « 3 » محيط ديوارها را هفت ميل برآورد مىكند . فليكس جونز « 4 » ، كه بغداد را در 1269 / 1853 مسّاحى كرده ، محيط ديوارهاى شرق بغداد از جمله قسمت مشرف به رودخانه را 600 خ 10 يا رد يا در حدود 6 ميل مىداند . « 5 »

پيرامون حصار را خندقى به عرض شصت ذراع قرار گرفته بود كه آن را با آب دجله پر كرده بودند . در گوشهء شمال غربى حصار ، قلعه‌اى بود كه از باب المعظّم تا دجله ادامه داشت ، و ديوار واحدى با برجهايى كوچك كه بر فراز هر يك توپى نصب كرده بودند آن را دربر مىگرفت .

سربازخانه و انبار مهمّات و آذوقه و همچنين خزانه و ضرّابخانه در آنجا قرار داشت . « سراى » ، محل اقامت پاشا ، در پايين قلعه واقع بود و باغهاى وسيع و كوشكهاى زيبا داشت . در سوى ديگر پل در كرخ ، قلعه‌اى به نام قوشلر قلعه سى يا قلعهء پرندگان ساخته شده بود كه دروازه‌اى بر روى پل داشت . « 6 » اوليا چلبى به مساجد بيشمار بغداد اشاره مىكند و از نه مسجد مهم نام مىبرد . دو باب از مدارس يعنى مرجانيه و مدرسة الخلفا ( مستنصريّه ) از همه بزرگتر بود . از ميان كاروانسراهاى

( 1 ) . Niebuhr ( 2 ) . Olivier ( 3 ) . Wellsted ( 4 ) . Felix Jones ( 5 ) . Olivier , VOyage , vol . 2 , PP . 379 - 380 ; Wellsted , Travels , vol . 1 , P . 255 ; Felix Jones , P . 318 ; rousseau , P . 5 ; tarvernier , P . 84 ( 6 ) . اوليا چلبى ، ج 4 ، ص 416 ؛ حاجى خليفه ، جهان‌نما ، ص 450 - 457 ؛ Tavernier , P . 64 , Thevenot , vol . 2 , P . 211