تاريخ تشيع در ايران (فارسى) — الصفحة ١٠٥
4 - 7 . حسن بن قاسم ، داعى صغير ( 304 - 316 ق )
كشته شد . سپاه سامانى بعد از اين پيروزى به گرگان حمله كرد ولى نتوانست آن را تصرف كند . لذا با دادن تلفات زياد ، مجبور به عقب‌نشينى شد .
داعى صغير ، پس از دفع نيروى دشمن با توطئه‌هاى داخلى مواجه شد . فرزندان ناصر دست به شورش زدند و وى مجبور شد به يكى از حاكمان محلّى پناه ببرد . او هم داعى را تحويل حاكم رى داد و او داعى را در « الموت » زندانى كرد . پس از كشته شدن حاكم رى ، داعى از زندان آزاد شد و پس از رهايى به گيلان و ديلمان رفت و با حمايت بزرگان طبرستان و با بذل و بخشش اموال در ميان مردم و يارى آنان ، به سوى طبرستان حركت كرد و آمل و سارى را فتح كرد و فرزندان ناصر را در گرگان شكست داد و با پدر زنش احمد ، مصالحه كرد . ولى بار ديگر اختلافات داخلى ميان علويان شدت گرفت و فرزندان ناصر با همكارى برخى رؤساى ديلم ، عليه داعى شورش كردند .
وى از توطئهء آنان آگاه شد و به كوه‌ها گريخت . وى بار ديگر پس از حكومتِ برخى از فرزندان ناصر ، در سال 315 هجرى حكومت را به دست گرفت و در درگيرى با اسفار بن شيرويه به سال 316 هجرى كشته شد . از آن پس ، كسى مانند داعى پيدا نشد تا بتواند بر تمام طبرستان حكومت كند ، گرچه برخى از علويان در بخشهايى از طبرستان ، حاكميت محدودى داشتند . « 1 »
- عوامل مهم در سقوط دولت علويان
1 . اختلافات داخلى ميان علويان كه هر يك داعيهء رهبرى مردم را داشتند ، موجب فروپاشى حكومت آنان شد . همين اختلافات ، موجب مىشد تا حاكمان محلّى با حمايت از يك علوى بتواند منافع خود را تأمين كند .
2 . علويان در پى گسترش حاكميت خويش ، بدون ارزيابى از موقعيت دشمن ، در خارج از طبرستان بودند و اين مسئله و خسارت بسيارى بر سپاه وارد كرد كه تضعيف دولت را در برداشت .
پرسش
1 . همكارى خاندانهاى مستقل طبرستان با علويان چگونه بود و دليل آن چه بود ؟
2 . نخستين علويان كه به طبرستان آمدند چه كسانى بودند ؟
3 . علت شكل‌گيرى نهضت طبرستان بيان شود ؟
4 . نخستين فرمانرواى علوى طبرستان چه كسى بود و بر چه اساسى از مردم بيعت گرفت ؟
5 . عوامل سقوط علويان طبرستان چه بود ؟
( 1 ) . همان ، ص 16 - 17 به نقل از تاريخ طبرستان و رويان و مازندران ، ص 276 ، 150 و تاريخ طبرستان ، ص 286 .