تاريخ حرم ائمه بقيع (ع) و آثار ديگر در مدينه منوره (فارسى) — الصفحة ٣٧٠
حرم حضرت حمزه در سال 1325
مىدهد و مىگويد : تاريخ اين بنا كه سال 590 مىباشد ، در ديوار آن ، با خط كوفى گچ‌كارى و تا امروز باقى است . « 1 »
حرم حضرت حمزه در قرن سيزدهم و هشتاد و نه سال قبل از تخريب
حرم حضرت حمزه در قرن سيزدهم و هشتاد و نه سال قبل از تخريب
مرحوم سيد اسماعيل مرندى كه در سال هزار و دويست و پنجاه و پنج و سه قرن و نيم پس از سمهودى به مدينه و به زيارت قبر حضرت حمزه مشرّف شده است ، مىگويد :
« قبر حضرت حمزه ، عمّ رسول خدا صلى الله عليه و آله در آنجا ( احد ) است . قبّه و صحن دارد . يك صندوق چوبى دارد . بالاى قبر مطهّر پرده انداخته‌اند . . . » « 2 »
از اين مطالب روشن مىشود كه در فاصلهء سه قرن و نيم ، تغييرات نه چندان اساسى در حرم حضرت حمزه به وجود آمده كه از جملهء آنها نصب مجدّد ضريح چوبى به جاى ضريح آجرى مىباشد .
حرم حضرت حمزه در سال 1325
حرم حضرت حمزه در سال 1325
از توصيف ابراهيم رفعت مصرى ، « 3 »
كه در تاريخ پيشگفته و نوزده سال پيش از تخريب حرم حضرت حمزه را زيارت كرده است ، معلوم مىشود كه اصل بنا و ساختمان حرم آن بزرگوار همان بوده است كه پيشينيان در قرن‌هاى گذشته آن را تعريف و توصيف نموده‌اند و همان ساختمان كه در قرن ششم بنا گرديده بود .
ولى در عين حال از سخن او به دست مىآيد كه در زمان وى بعضى توسعه‌ها در اطراف حرم و بعضى تزيينات در داخل آن وجود داشته است كه اين توسعه‌ها درگذشته وجود نداشته و يا مورّخان گذشته از آنها ياد نكرده‌اند . به هر حال ، چون گفتار او داراى نكات قابل توجّه است ، آن را از نظر خوانندگان مىگذرانيم . او دربارهء حرم و ضريح
( 1 ) . سمهودى ، وفاء الوفا ، ج 4 ، صص 923 - 921
( 2 ) . توصيف مدينه ، به نقل از فصلنامهء « ميقات حجّ » ، ش 5 ، ص 119
( 3 ) . ابراهيم رفعت پاشا چهار سال و آخرين بار در سال 1325 به عنوان امير الحاج از سوى پادشاه مصر درمراسم حج شركت نموده و از اين سفرها خاطرات و مشاهدات خود را جمع آورى و در دو جلد به نام « مرآت الحرمين » منتشر ساخته است .