تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — الصفحة ٩٠
جغرافيا
ابوالحسن على بن حسين مسعودى ، ابن فضلان « 1 »
، محمّد بن حوقل ، اصطخرى و ابوزيد بلخى اين علم را به اوج خود رسانيدند . « 2 »
ابو محمد كرجى و مقدسى جغرافيدان سدهء چهارم هجرى زمين را كروى مىدانستند . جالب اينجاست كه علاوه بر اين دو ابن‌خرداذبه نيز ضمن اشاره به شبيه گوى بودن زمين ، به خاصيّت آهنربايى آن نيز اشاره مىكنند . مقدسى در كتاب معروف خود « احسن التقاسيم في معرفة الأقاليم » مىنويسد :
زمين همچون يك گوى است كه درون فلك نهاده شده مانند زرده در ميان تخم ، هواى پيرامون زمين آن را از همه سو به طرف فلك مىكشاند و ماندن خلق روى زمين از آن است كه هوا چيزهاى سبك را به سوى فلك مىكشاند و زمين چيزهاى سنگين را به سوى خود مىكشد زيرا كه زمين مانند سنگ آهن رباست . « 3 »
آيا اين نكته را كه زمين خاصيت آهن ربايى دارد و او از « معجم البلدان » ياقوت حموى آورده ، نمىتوان نشانه‌اى از آگاهى متفكران و انديشمندان مسلمان به خاصيت جاذبه و قانون ثقل دانست ؟
دانشمند ديگرى كه در پايه ريزى و پيشبرد جغرافياى رياضى و نقشه نگارى علمى بىرقيب بوده ، ابوريحان بيرونى است . انديشه‌ها و روشهاى ابوريحان توسط خود او به آزمايش گذاشته شد . وى با وسايلى كه ابداع كرده بود ، اندازه گيريهاى متعددى انجام داد ؛ از آن جمله اندازه‌گيرى طول و عرض جغرافيايى برخى مناطق بوده است .
بيرونى حدود پانزده كتاب و رساله دربارهء زمين پيمايى و جغرافياى رياضى تأليف كرده است به همين جهت او را بنيانگذار علم زمين پيمايى مىدانند . « 4 »
از آثار ديگر او « ماللهند » « 5 »
و « التفهيم » است كه اطلاعات بسيار ارزشمندى در مورد جغرافياى شبه قاره ارائه مىكنند .
( 1 ) . وى نخستين جغرافى دان مسلمان و سياح است كه از رود ولگا گذر نمود و نواحى اطراف درياى خزر اطلاعات‌ارزشمندى ارائه داد .
( 2 ) . مهدى فرشاد ، پيشين ؛ ص 238 .
( 3 ) . همان ، ص 245 ، به نقل از احسن التقاسيم فى معرفة الأقاليم ، مقدسى ، ج اول ، ص 84 .
( 4 ) . احمد آرام ، پيشين ، ص 53 .
( 5 ) . « ماللهند » كامل‌ترين و بنيادىترين تأليف در تاريخ فرهنگ و علوم و اديان هند و يكى از بزرگترين آثار علمى و تاريخى جهان است . امروزه نيز كسانى كه در تاريخ و فرهنگ هند تحقيق و كاوش مىكنند از مطالعه اين اثر گرانسنگ بىنياز نيستند .