تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — الصفحة ٨٩
جغرافيا
كرد و قائم به ذات گرديد . اين تأليفات همه به دست غير عربان يعنى ايرانيان و آراميان به وجود آمدند . آنها دائرة المعارفهايى تأليف كردند كه علم جغرافيا جاى عمدهاى در آنها اشغال كرده بود ؛ همچنان كه روايات مربوط به عجائب و غرائب در آنها فراوان بود .
در متون جغرافيايى مسلمانان شواهد كافى در دست است كه از تأثير ايرانيان بر جغرافيا و نقشهكشى مسلمانان حكايت دارند « 1 »
. به اشارهء منابع تا قرن سوم نفوذ يونان بر جغرافياى مسلمانان مسلّم بود ، ولى از اواخر اين قرن نفوذ بيشتر از سوى ايرانيان بود ؛ زيرا بيشتر مؤلّفان از مردم ايالات مختلف ايران بودند « 2 »
.
در ميان مفاهيم و سنتهاى مختلف جغرافيايى كه جغرافى نويسان مسلمان آن را دنبال كردهاند ، مفهوم هفت كشور ( هفت اقليم ) از همه مهمتر بود . آنان با ترجمهء آثار قديم و ارائهء نظريههاى جديد اين علم را تحوّلى نوين بخشيدند « 3 »
.
نخستين آثار در جغرافيا و فلكشناسى را در جهان اسلام در نيمهء اول سدهء سوم هجرى محمّد بن موسى خوارزمى رياضى دان و ستاره شناس بزرگ ايرانى با بهرهگيرى از انديشههاى يونانى و شرق كهن پديد آورده است .
خوارزمى كه ترجمهاى از جغرافياى بطلميوس تهيه كرده بود ، خود كتابى در جغرافيا به نام « صورة الأرض » به معناى سيماى زمين يا همان جغرافيا نوشت . اين كتاب بين سالهاى 221 - 232 هجرى و بر اساس جغرافياى بطلميوس اما با اضافات و تبديلات و تصحيحاتى تدوين شده است . خوارزمى بر اساس تبحّرى كه در ستارهشناسى داشته كتاب را به صورت زيجى نگاشته است « 4 »
.
جغرافى دانانى مانند ابن خرداذبه « 5 »
، جيهانى ، ابن فقيه همدانى ، احمد بن محمّد مقدسى ،
( 1 ) . همان ، ص 165 .
( 2 ) . احمد مقبول ، پيشين ، ص 8 .
( 3 ) . على اكبر ولايتى ، پيشين ، ج 1 ، ص 299 .
( 4 ) . مهدى فرشاد ، پيشين ، ج 1 ، ص 237 .
( 5 ) . ابن خرداذبه جغرافى دان بنام سدهء چهارم هجرى است ( متوفى 912 م / 300 ه ) كه كتاب او المسالك و الممالك ( راهها و كشورها ) بعدها مورد استفادهء دانشمندان ديگر قرار گرفت .