تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — الصفحة ٨١
علم نجوم
ايرانيان در علم نجوم و هيئت و تنظيم جداول نجومى بسيار مهارت داشتند و مسلمانان به واسطه ايرانىها و كتابهاى باقيمانده از ايران باستان ( به خصوص دوره ساسانى ) بيشتر از علم نجوم بهره بردند و با همكارى ايرانيان به وضع سال و ماههاى قمرى دست زدند . « 1 »
نقش ايرانيان در توسعه علم نجوم بسيار برجسته است . اندازهگيرى بسيارى از كميتهاى مهم همچون طول يك درجه مدارى ، قطر زمين ، فواصل بين سيارات و . . . به دست منجمان و ستاره شناسان باهوش ايرانى صورت پذيرفت .
بسيارى از منجمان و ستاره شناسانى كه در دربار خلافت اسلامى درخشيدند ، اصالت ايرانى داشتند . يكى از مشاهير آنان نوبخت بود كه همراه پسرش از منجمين خاص منصور خليفه عباسى بود و در بناى شهر بغداد نقش عظيمى را ايفا كرد . « 2 »
خاندان نوبختى كتابهاى گرانبهايى را در زمينه علم نجوم به عربى ترجمه نمودند . « 3 »
منصور علاوه بر خاندان نوبخت ، ابراهيم الفزارى و پسرش محمد « 4 »
را ، كه هر دو از منجمان ايرانى بودند ، در خدمت خود آورد . ابراهيم الفزارى دانشمند ستاره شناس و منجم توانمندى است كه نخستين سازنده اسطرلاب و تهيه كننده حلقات نجومى است .
وى سالنامههايى بر طبق سالهاى عربى تهيه كرد و كتابهاى فراوانى را در زمينه علوم نجوم به زبان عربى ترجمه نمود . « 5 »
منجمان ايرانى مجموعه آثار بسيار غنى و متنوعى را در عرصه اين علم تدوين كردند .
ابو معشر بلخى به سال 272 ق . چهار كتاب در علم نجوم نگاشت و كتاب معروف او « الألوف » در نجوم تأثير عميقى در جهان اسلام داشته است .
دانشمندان منجم بزرگ ايرانى همچون ابو الوفاى بوزجانى ، ابو سهل كوهى صاحب كتاب « صدر الكواكب » ، حكيم عمر خيام نيشابورى و ابوريحان بيرونى صاحب كتاب معروف « قانون مسعودى » « 6 »
هر يك علم نجوم را ترقى بسيار بخشيدند .
( 1 ) . ر . ك : مجله بررسىهاى تاريخى ، « سهم شاهان ساسانى در تمدن اسلامى » ، ش 5 ، ص 75 .
( 2 ) . ذبيح اللَّه صفا ، تاريخ علوم عقلى در جهان اسلام ، ص 4 .
( 3 ) . عباس اقبال ، خاندان نوبختى ، ص 67 .
( 4 ) . محمد بن ابراهيم الفزارى نخستين كسى است كه آثار ارزشمندى در رابطه با علوم نجوم تدوين نمود .
( 5 ) . ر . ك . گوستاو لوبون ، پيشين ، ص 568 - 570 .
( 6 ) . « قانون مسعودى » ابوريحان در علم نجوم همان مقام و منزلت « قانون » ابن سينا را در طب داراست . ر . ك : احمد آرام ، علم در اسلام ، ص 11 .