تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — الصفحة ٧٣
تنظيم و تدوين ديوانها و ساماندهى ادارى
تنظيم و تدوين ديوانها و ساماندهى ادارى
تنظيم و تدوين ديوانها و ساماندهى ادارى
ايرانيان اصلىترين نقش را در تشكيل ديوانها و سازمان ادارى مسلمانان به خصوص در عهد خلافت عباسى به عهده داشتند . ايرانيان پيش از اسلام به واسطه بهره‌مندى از تمدن درخشان خويش ، داراى سازمان ادارى منظمى بودند كه بدون اغراق در مشرق زمين بلكه تمام جهان متمدن قديم كم نظير بود . « 1 »
اين سازمان كشوردارى قدرتمند ايرانيان مبتنى بر ديوانهايى بود كه بخشهاى گوناگون جامعه را اداره مىكردند .
ايرانيان اين تجربه ادارى را پس از اسلام آوردن ، به شبكه ادارى مسلمانان راه دادند و براى نخستين بار به همت ايرانيان در عهد خليفه دوم ديوانى جهت نظارت بر امور مالى و عوايد و ماليات تأسيس شد . در تشكيلات ادارى خلفا ديوان عنوان اداره كل محاسبات را داشت كه به مرور توسعه يافته و بر جميع ادارات و دفاتر تعميم يافت . « 2 »
استاد مطهرى مىنويسد :
مسلمين نظامات ادارى خود را از ايران اقتباس كردند . دفاتر و دواوين دستگاه خلافت به سبك دفاتر و دواوين قديمى ايران تنظيم مىشد و احياناً زبان ادارى و دفترى آنان به زبان فارسى بود . بعدها خود ايرانيان مسلمان ترجيح دادند آن را به عربى برگردانند . « 3 »
سازماندهى ادارى ايرانيان در ادارهء امور خلفاى عباسى بسيار نمود پيدا كرد و ديوانهاى بسيارى به همت وزيران و مديران ايرانى پديد آمد كه اساس دولت ادارى عباسيان را تشكيل مىداد « 4 »
. آدام متز نويسندهء كتاب « تمدن اسلامى در قرن چهارم هجرى » مىنويسد :
دولت خلفا شبيه به اتحاديه‌اى بود كه از ولايات بسيار تشكيل شده بود و هر يك از آنان ديوان ويژه‌اى داشتند كه به امور آنها رسيدگى مىكرد . در دورهء معتضد عباسى با ادغام ديوانهاى ولايتى « ديوان الدّار » تشكيل شد كه سه بخش داشت ديوان مشرق ، ديوان مغرب و ديوان سواد كه اختيار همه در دست يك رئيس بود . اما در سال 300 ه . ق كليه امور در اختيار يك رئيس
( 1 ) . مرتضى مطهرى ، مجموعه آثار ، ج 14 ، ص 331 .
( 2 ) . دائرة المعارف مصاحب ، ج 1 ، ص 1030 .
( 3 ) . مرتضى مطهرى ، پيشين ، ص 336 .
( 4 ) . حسينعلى ممتحن ، پژوهشى در تاريخ فرهنگ و تمدن ايران ، ص 6 .