تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — الصفحة ١١٠
مساجد جلوهء هنرهاى ايرانيان
مسجدها عالىترين سازه‌ها را در معمارى اسلامى به وجود آورد . مسجد به اين نيّت ساخته مىشد كه باقى بماند ؛ در حالى كه بسيارى از بناهاى غير مذهبى على رغم توجه به تزئينات غنى آن ساختار سستى داشتند . همين امر موجب پايدارى بسيارى از مساجد نسبت به ساير بناها شده است . « 1 »
از مساجد معروف سده‌هاى نخستين اسلام ، مسجد نبوى در مدينه ، مسجد جامع بصره ، الأقصى در بيت المقدس ، جامع اموى در دمشق و جامع الأزهر در قاهره بودند كه در روزگاران امويان و عباسيان و فاطميان جايگاه درس و آموزش و آموختن بوده و دانشمندان و استادان به نام و بزرگى پرورش داده‌اند . « 2 »
در مسجد سازى ، ايرانيان شيوه‌هاى نوينى را ابداع كردند .
شيوهء خاص مسجد سازى ايران با استفاده از ايوان يا رواق - كه از ويژگىهاى آشكار خانه‌هاى ايرانى ، به ويژه در نواحى شرقى كشور و در معمارى كاخهاى عصر ساسانى بود - ميسّر گشت .
در تمامى مساجد شهرهاى ديگر كشورهاى اسلامى ، مانند هند ، تركيه ، سوريه و . . . ، آثار هنرهاى مختلف ايرانيان را مىتوان مشاهده نمود . در واقع آنان ، مهارتها و هنرهاى خود را در صنايعى چون نساجى ، منبّت كارى ، نقاشى و . . . در بناى مساجد به ظهور رسانيده‌اند .
در كتاب « تاريخ ايران از اسلام تا سلاجقه » آمده است :
اوج خلاقيت هنرى در بناى مساجد به ظهور رسيد كه بسيارى از آنها سزاوار تحسين و تمجيد مىباشند در بناى مساجد عصارهء ابتكار و هنرهاى مختلف آميخته بود . معمارى در توازن اجزاء مىكوشيد . نقاشى به نقوش و رنگهاى كاشىها توجّه كرده بود . خوشنويسى ، لوح‌ها و كتيبه‌ها را جلوه مىداد ، شعر موعظه‌ها را تكميل كرد و حتى صنايع دستى همچون فرشهاى زيبا ، قنديلهاى بلند و منبت كارى شده در تكميل زيبايى آنها ، نقش آفريدند و بدين گونه مظاهر گوناگون فرهنگ اسلامى چنان در بناى مساجد ظهور يافت كه امروزه مىتوان از طريق آنها تصوير روشنى از ذوق و هنر ايرانى - اسلامى را ترسيم نمود . « 3 »
اوج هنر ايرانيان در بناى مساجد در دورهء صفوى به ظهور رسيد . در آن دوره مساجد عالى و باشكوه مانند مسجد شيخ لطف اللَّه ساخته شد كه تمجيد همگان را برانگيخته است . « 4 »
( 1 ) . روبرت هيلمن برند ، معمارى اسلامى ، ترجمه آيت اللَّه زاده شيرازى ص 31 .
( 2 ) . على سامى ، پيشين ، ص 237 .
( 3 ) . ر . ك . جمعى از مؤلفان ، تاريخ ايران بعد از سلاجقه ، ج 4 ، ص 294 - 285 .
( 4 ) . ر . ك . حسن بلخارى ، سرگذشت هنر در تمدن اسلامى ، ص 102 .