تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — الصفحة ١٠١
علم كلام
على بن اسماعيل بن ميثم معاصر فرا بن عمرو و ابوالهذيل علاف و عمرو بن عبيد از متكلّمان معروف قرن دوم هجرى است و با آنها مباحثاتى در مسائل اعتقادى داشته است .
متكلمان شيعه اعمّ از ايرانى و غير ايرانى بسيارند . برخى از متكلمان شيعهء ايرانى عبارتند از :
هشام بن سالم جوزجانى از اصحاب امام صادق ( ع ) ، فضل ابن ابوسهل نوبخت ، فضل بن شاذان نيشابورى از اصحاب امام رضا ( ع ) ، ابوجعفر بن قبه رازى و ابوعلى بن مسكويه . اين متكلمان مربوط به قرن دوّم تا چهارم هستند . در قرون متأخر ، اركان علم كلام اسلامى را متكلمان شيعه تشكيل مىدادند كه از ميان آنها مىتوان به بزرگانى مانند شيخ مفيد ، شيخ طوسى و علامه حلّى اشاره كرد .
از متكلمين سنى مذهب نيز بسيارى ايرانى بودند . قديمترين آنها حسن بصرى ( 110 ق ) و سپس شاگردش و اصل بن عطاء ( 181 ق . ) هستند كه هر دو از موالى بودهاند .
اما ديگر متكلمين ايرانى سنى مذهب عبارتند از :
- ابو محرز جهم بن صنوان سمرقندى يا ترمذى كه از موالى بخاراسب در خراسان است .
وى مؤسس مذهب « جهميّه » مىباشد « 1 »
.
- ابوالحسين احمد بن يحيى بن اسحاق مشهور به ابن راوندى ، متكلم برجسته معتزلى كه در راوند كاشان به دنيا آمد و آثار فراوانى در علم كلام از خود بر جاى نهاد .
- ابوالفتوح محمد بن عبدالكريم بن احمد شهرستانى ، متكلم معروف كه در سال 468 ه .
در شهرستانه از توابع خراسان زاده شد . معتبرترين كتاب كلامى او « نهاية الاقدام فى علم كلام » نام دارد .
- امام فخر رازى يا امام المشككّين ، وى در اصول و كلام اشعرى مذهب و در فروع دين شافعى بود « 2 »
.
اينها طبقه اول و دوم متكلمين سنى ايرانى مىباشند اما در طبقات و قرون بعد متكلمين سنى مذهب زيادى از ايران برخاستهاند « 3 »
كه ذكر آنها در اين مقال نمىگنجد .
( 1 ) . على اكبر ولايتى ، پيشين ، ج 2 ، ص 96 .
( 2 ) . على اكبر ولايتى ، پيشين ، ج 2 ، ص 102 .
( 3 ) . شهيد مطهرى تعداد زيادى از مشاهير آنان را فهرستوار نام مىبرد . ر . ك : مرتضى مطهرى ، پيشين ، ص 457 .