تاريخ زندگانى امام رضا (ع) (فارسى) — الصفحة ٩٥
شرايط فرهنگى
ناحيهء آذربايجان نيز با قيام « خرميان » « 1 »
در سال 192 به آشوب كشيده شد . « 2 »
سرزمين شام نيز در سال 174 صحنه درگيرى و كشمكش ميان دو قبيله بزرگ يعنى « مُضَريان » و « يمانيان » بود . در اين جنگها تعداد زيادى از دو طرف كشته شدند . « 3 »
نارضايتى و دلسردى از دستگاه خلافت حتى به درون دربار راه يافت . برخورد خصمانه و دور از انتظار هارون با استواركنندگان پايه‌هاى حكومتش يعنى « برمكيان » و كشتن و به زندان افكندن سران آنان ، زنگ خطر را براى همه درباريان و چاكران به صدا درآورد و موجبات دلسردى و نفرت آنان را نسبت به هارون فراهم ساخت ؛ بگونه‌اى كه خليفه احساس مىكرد همهء اطرافيان انتظار مرگ او را مىكشند . وى اين احساس درونى را در درد دلى كه به هنگام عزيمت به خراسان با « صباح طبرى » كرده بيان داشت و گفت :
اطرافيان من نفسهاى مرا شمارش مىكنند . « 4 »
همهء اين حوادث ، از وجود و گسترش جوّ ناامنى و بىثباتى سياسى در جامعه و آبستن آن براى تحولات و رخدادهاى جديد خبر مىداد .
شرايط فرهنگى
شرايط فرهنگى
سياست درهاى باز حكومت عباسيان ، دانشمندان ، حكما و فيلسوفان را از نقاط مختلف جهان همراه با عقايد و آراء گوناگون كلامى و فلسفى آنان وارد جهان اسلام كرد و موجب بروز شبهات و ابهامات زيادى در اعتقادات مسلمانان گشت . « 5 »
اين تهاجمات فرهنگى در آن شرايط ناپايدار سياسى كه گردانندگان دستگاه خلافت تنها در انديشه تحكيم قدرت سياسى خود بودند و نه حفظ اعتقادات مردم ، بر آشفتگى اوضاع مسلمانان مىافزود .
( 1 ) - خرميان ، پيروان بابك خرّمى بودند كه در ايران قيام كردند . بنيانگذار اين فرقه مزدك بود كه در روزگار قباد و انوشيروان مىزيست و از طايفهء خرميان مزدكى ، خرّميان بابكى پديد آمد . ( تاريخ الاسلام ، حسن ابراهيم حسن ، ج 2 ، ص 108 ) .
( 2 ) - الكامل فى التاريخ ، ج 6 ، ص 208 و الاخبار الطوال ، ص 391 .
( 3 ) - الاخبار الطوال ، ص 387 .
( 4 ) - كامل ، ابن اثير ، ج 6 ، ص 207 .
( 5 ) - در دوره‌هاى قبل ، به چگونگى نفوذ و گسترش اين افكار در جامعه اسلامى و آثار و پيامدهاى مثبت و منفى آن بر فرهنگ مسلمانان سخن گفتيم ؛ از اين رو در اينجا به اشاره بسنده كرديم .