المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٢٠

خبر واقع نشدن اسم زمان‌از اسم ذات مگر در صورت‌افاده معنى

اسم زمان خبر از مبتدائى كه ذات باشد واقع نمىشود .

شارح گويد :

بنابراين گفته نمىشود : زيد يوم الجمعة ( زيد روز جمع مىباشد ) .

مؤلّف گويد :

مقصود از « اسم زمان » ظرف زمان است اعمّ از آنكه لفظ « فى » در تقدير بوده يا آن را در عبارت ذكر نمايند بنابراين نه مثال « زيد يوم الجمعة » كه شارح ذكر كرده صحيح بوده و نه « زيد فى يوم الجمعة » .

و وجه آن اينستكه :

اسم زمان دلالت برتجدّد و انتقال مسمّى دارد در حالى كه اسم ذات مدلولش امر ثابت و غير متجدّد مىباشد و چگونه مىتوان زمان را برآن حمل نموده و بعنوان خبر ذكر كرد .

توضيح

خبر عبارتست از يكى از دو ركن كلام كه برركن ديگر يعنى مبتداء حمل مىشود و در محلّش ثابت است كه حمل خبر برمبتداء يا به صورت حمل اوّلى بوده يا بنحو حمل شايع مىباشد .

مقصود از حمل اوّلى آنست كه : خبر از حيث مفهوم و مصداق همان مبتداء باشد و بعبارت ديگر مبتداء و خبر از قبيل مترادفين فرض شوند مانند : الانسان حيوان النّاطق يا الانسان بشر .

و مراد از حمل شايع آنست كه : خبر تنها از نظر مصداق عين مبتداء بوده ولى مفهوما باهم متغاير باشند .

و بعبارت ديگر مبتداء خاصّ و خبر اعمّ از آن باشد مانند : زيد انسان يا الحسن عالم .

چه آنكه « زيد » در مثال اوّل مصداقى از « انسان » بوده و « الحسن » فردى از « عالم » مىباشد .