المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢٨١

علم جنس

للمعانى نحو ، برّة ، علم ، للمبرّة ، و سبحان علم للتّسبيح و كذا فجار ، بالبناء على الكسر كحذام ، علم للفجرة ، به سكون الجيم و يسار للميسرة .

ترجمه و شرح :

مصنّف گويد :

و از مصاديق علم جنس است : امّ عريط كه علم براى عقرب بوده و همچنين ثعاله كه علم است براى روباه .

شارح گويد :

علم جنس دو قسم است :

1 - آنكه علم است براى جنس اعيان .

2 - آنكه علم است براى جنس معانى .

علم جنس كه در مقابل جنس اعيان قرار داده شده همچون امّ عريط كه براى جنس عقرب و ثعاله كه براى جنس روباه وضع گرديده است .

و علم جنس كه در قبال جنس معانى وضع شده است نظير « برّة » كه علم است براى جنس « مبرّة » و نيكى و سبحان كه علم شده براى جنس تسبيح و نيز فجار كه مبنى بركسر است نظير حذام علم گرديده براى جنس فجره ( بفتح فاء و سكون جيم ) يعنى فسق و اعمال خلاف و همچون يسار كه علم است براى « ميسره » يعنى قمار باختن .

قوله : فانّه علم للعقرب : ضمير در « فانّه » به امّ عريط راجع است .

قوله : اى لجنسها : يعنى جنس عقرب .

قوله : فانّه علم للثّعلب : ضمير در « فانّه » به ثعاله راجع است .

قوله : اى لجنسه : يعنى جنس ثعلب .

قوله : حذام : بضمّ حاء و ذال مفتوح يعنى شخص كاهل و سست .