بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢٢٣

مقصد پنجم در دفع برخى شبهه‌هاى فلاسفه

بانحصار زمان تأثير است در يك آن مانند معلول آنى كه در زمان علت واقع مىشود يا بيان مرجح كه در وقتى علت را كامل كرده و شرائط تاثير جمع شده و وجود معلول به آن مخصوص گرديده نه در ديگرى ، و اين دو مطلبى كه ذكر شده هيچ كدام از اين دو جواب را نميدهند و حاصلشان اينست كه اگر تخلف محال واقع نشود محال ديگر لازم آيد چون اجتماع مثلين يا انقلاب ماهيت حركت ، پس بايد تخلف محال محقق شود ، و لزوم محال از تخلف مجوز آن نميشود كه بالبديهه محال است .

و حاصل اين سخن در حقيقت مغالطه‌اى است كه نتيجه آن اينست كه واقع ظرف يك امر محالى شود يا دو محالى كه ذكر شده يا تخلف علت از معلول و جوابى براى اين اعتراض نيست مگر آنكه گفته شود قطعه لاحقهء معلول چنانچه وجودش موقوف بقطعه سابقه است بامر ديگرى هم موقوف است و آن اجزاء خرد خود همان لاحقه است مانند اين نصف و آن نصف ، و از اينجا روشن شود كه ممكن نيست لاحقه در زمان سابقه وجود يابد چون موقوف است باجزائى كه هنوز هيچ از قوة بفعل نيامدند .

و باز هم در اين جاى سخن هست ، و اصل همانست كه ما پيشتر گفتيم و آن اينست كه اعتراض استحاله مشترك است چنانچه دانستى ، و اين وجه آخرى را ميتوان در زمان موهوم نيز تقرير كرد چنانچه دانستى .

روش پنجم : آنچه محقق دوانى گفته كه ما ميگوئيم جميع شرائط وجود جهان در ازل فراهم نبوده زيرا يك شرط تعلق ارادهء خدا بوده بايجاد آن و مراد او وجود ازلى جهان نبوده بلكه وجود حادث آن بوده براى حكمت و مصلحتى ، و به آن اعتراض نشود كه اگر تعلق ازلى متمم علت بوده بايد از ازل موجود شده باشد و گر نه تخلف معلول از علت لازم شود و اگر نياز به چيز ديگرى بوده جز تعلق اراده خلف فرض است بعلاوه سخن را به آن ميكشانيم ، زيرا ما ميگوئيم قدرت طبق اراده اثر مىكند و اراده بوجود حدوثى تعلق داشته و جز آن نشود .