الكلام الغني (شرح فارسى بر باب اول مغنى) (فارسى) — الصفحة ٦٠
تضعيف رأى زمخشري وجماعت نحاة
أفمن هو قائم على كلّ نفس بما كسبت ( آيا خدائى را كه نگهبان همه نفوس عالم با آثارشان هست فراموش كردند . . . ) مقاله زمخشري وجماعت غير ممكنست ونميتوان گفت بين همزه وحرف عطف جمله‌اى مقدّر مىباشد .
سپس مصنّف گويد :
زمخشري در چند مورد از كلامش بآنچه سيبويه وجمهور گفته‌اند جزم ويقين پيدا كرده واز جمله : در آية شريفه :
افامن أهل القرى ( آيا پس أهل باديه در أمان هستند ) گفته است .
جمله بعد از « فاء » معطوف است به « فاخذناهم بغتة » ( پس گرفتيم ايشان را ناگهان ) .
وطبق اين گفتار همزه استفهام كه جزئي از جمله معطوف است بر عاطف يعنى فاء مقدّم شده . وهمچنين در ذيل آية شريفه :
ائنّا لمبعوثون أو آبائنا ( آيا ما برانگيخته شده‌ايم يا پدران ما ) در قرائت آنانكه ( واو ) را با فتحه كرده‌اند نه بسكون گفته است :
آبائنا عطف شده بر ضمير در « مبعوثون » وچون اين عطف از قبيل عطف اسم ظاهر بر ضمير متصل مرفوع است لاجرم به فاصله شدن همزه بين عاطف ومعطوف عليه اكتفاء شده است .
پس از آن مصنّف مىگويد :
زمخشري در يك مورد نيز هردو وجه ( وجهي كه سيبويه وجمهور گفته ووجهي را كه خود وجماعت گفته‌اند ) را تجويز كرده وآن اينستكه در ذيل آية شريفه :
أفغير دين اللّه يبغون ( آيا پس غير دين خدا را طلب مىكنيد ) گفته است : همزه انكارى بر « فاء » عاطفه كه جمله‌اى را بر جمله ديگر عطف مىكند داخل شده است وسپس همزه مزبور بين عاطف ومعطوف قرار گرفته ومىتوان گفت :
عاطف جمله بعد خود را بر محذوفى عطف نموده است وتقدير آية چنين مىباشد : ايتولّون ، فغير دين اللّه يبغون .