الكلام الغني (شرح فارسى بر باب اول مغنى) (فارسى) — الصفحة ١٧٩

قسم اوّل از اقسام « ان » حرفيّه

بعد از حذف حرف جارّ آيا محلّ « ان » مجرور است يا منصوب ؟

بايد گفت در آن اختلاف است وانشاء اللّه عنقريب متعرّض آن خواهيم شد .

برخى از أدباء گفته‌اند :

تقدير آية : مخافة ان تبرّوا مىباشد .

پس از آن مصنّف مىگويد :

در مثال : عسى زيد ان يقوم ( اميد است كه زيد بايستد ) .

در محلّ « ان يقوم » بين حضرات اختلاف است .

مشهور معتقدند كه محلّ آن منصوب است تا خبر براي « عسى » باشد .

بعضي ديگر مىگويند منصوب است بنابر مفعوليّت زيرا معناى « عسيت ان تفعل » قاربت ان تفعل مىباشد پس « ان تفعل » مفعول است براي « قاربت » واين نظريه از مبرّد نيز نقل شده است .

وبرخى ديگر آنرا منصوب بنزع خافض يا منصوب به « عسى » دانسته‌اند مشروط باينكه در عسى معناى « قارب » تضمين شده باشد .

اين قول را ابن مالك از سيبويه نقل نموده وگفته است معناى مثال :

دنوت من أن تفعل قاربت ان تفعل مىباشد .

مصنّف مىگويد :

تقدير اوّل كه « ان » را منصوب به نزع خافض بدانيم بعيد است زيرا اين جارّ محذوف ابدا وهيچگاه در كلام ذكر نشده است لذا چگونه ميتوان به آن ملتزم شد .

وبرخى ديگر گفته‌اند :

« ان يقوم » در مثال محلّا مرفوع است تا بدل از « زيد » باشد وبدين ترتيب بجاى هردو جزء يعنى اسم عسى وخبر آن قرار گرفته است چنانچه در قرائت حمزه مفعول واحد بجاى هردو مفعول واقع شده است .

ولا تحسبنّ الّذين كفروا انّما نملى لهم خير لأنفسهم ( گمان نكنيد آنان را كه كفر ورزيدند اينكه مهلت دادن ما بايشان بنفعشان مىباشد ) .