بحار الأنوار (ج67 و 68) (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٣٤٨

باب 59 در باره بيم و اميد و حسن ظن به خدا و گمان لطف و كرم از خداوند متعال داشتن

اكنون ميفهمد و چشمها مىبيند چيزهائى را تاكنون نميديد و يا به اين معنا كه دلها به حالت توقع و چشم داشت نجات و حالت ترس از هلاكت و بدبختى درآمده و دگرگونى مخصوصى دارد و چشمها هم در وحشت عجيبى فرو رفته و در بهت و حيرت است كه از جانب راست و يا چپ گرفته شود و نامه عملش به او داده شود وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ در آنچه كه دستور ميدهند وَ يَخْشَ اللَّهَ از گناهانى كه از او صادر شده و يتّقه در آينده از عمل تقوى را پيشه كند فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ بنعمتهاى ابدى كامياب هستند . أَنْ كُنَّا چون ما اوّل امير المؤمنين چون اولين گروه ايمان آورندگان از قوم فرعون هستيم و يا از اين اجتماع كنونى . وَ الَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي . البته ابراهيم خليل عليه السّلام پيامبر و معصوم است پس اين چشم داشت و اميد بمغفرت خطا بعنوان هضم نفس و خود نديدن و تعليم بامت كه از معاصى و گناه دورى كرده و در ترس و خوف باشند و درخواستى است كه خداوند از افراطگرى امت چشم پوشيده و آنان را ببخشد و ضمنا استغفار از خدا كه اگر احيانا ترك اولائى و مكروهى از او سرزند درگذر . لا تَخَفْ يعنى از غير من مترس و به من اعتماد كن إِنِّي لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ بهنگامى كه وحى به آنان ميشد چنان مستغرق در وحى و در خدا بودند كه به هيچ چيز توجه نداشتند البته منظور نفى خوف از غير خدا است نه از خدا چون پيامبران خائف ترين مردم هستند از خدا . و يا منظور اين است كه آنها از سوء عاقبت و بد پايانى از نظر من در امانند و لذا ترسى از اين جهت ندارند . إِلَّا مَنْ ظَلَمَ آرى آنان كه ظلم و ستم كردند در خوف و وحشتند مشهور در ميان مفسران اين است كه اين استثناء منقطع است يعنى ما بعد الّا از گروه ما قبل الّا نيست .

على ابن ابراهيم گفته معناى إِلَّا مَنْ ظَلَمَ لا من ظلم است كه حرف الّا بجاى حرف لا گذاشته شده كه خلاصه معناى آيه اين مىشود : اى موسى خوفى نداشته باش كه نزد من پيامبران ترس ندارند . نه آن كس كه ظلم و ستم كرده يعنى او بايد ترس داشته باشد و گفته شده كه الّا عاطفه است در قاموس آمده كه گاهى الّا عاطفه مىشود به معناى واو بعدا اين آيه را ذكر كرده . لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ يعنى و من ظلم ( كه البته ممكن است جمله ما بعد الّا بجمله ما قبل الّا عطف باشد يعنى پيامبران ترس و خوفى ندارند و اما كسى كه ستم كرده و بعدا روش بد خود را تبديل بروش نيك كرده باشد در اين صورت من بخشنده مهربانم ) و در قرائتى هم الّا با تخفيف قرائت شده كه تنبيه و آگاهى دادن به مطلبى است ( آگاه باشيد كسى كه ظلم و ستم كرده و بعدا جبران نمايد من نسبت به آن شخص بخشنده و مهربانم ) . إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ از موارد خوف و ترس در امان هستى . مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ اللَّهِ گفته شده منظور از لقاء إله رسيدن و نائل شدن به ثواب و پاداش الهى