الكلام اللطيف في شرح التصريف (فارسى) — الصفحة ٢١

متعدّى كردن فعل ثلاثى مجرّد

ذهبت بزيد ( بردم زيد را ) و انطلقت به ( آزاد كردم او را ) .

شرح

يتعدّى من الفاعل الى المفعول : كلمه « يتعدّى » يعنى تجاوز نمايد .

كقولك ضربت زيدا : شاهد در « ضرب » است كه معنايش به فاعل يعنى « تاء متكلّم » تمام نشده بلكه از آن گذشته و به « زيد » رسيده است ازاين‌رو « زيد » مفعول آن مىباشد .

و يسمّى ايضا : كلمه « يسمّى » يعنى ناميده مىشود و ضمير در آن به فعل متعدّى برمىگردد .

واقعا : ناميدنش به « واقع » بخاطر آنست كه بر مفعول به واقع مىشود چنانچه در مثال « ضربت زيدا » زدن بر « زيد » واقع است .

و مجاوزا : ناميدنش به « مجاوز » بخاطر آنست كه معناى آن از فاعل تجاوز مىكند .

حسن زيد : در اينمثال معناى « حسن » فقط بفاعل يعنى « زيد » خاتمه مىيابد .

و يسمّى لازما : ناميدنش به « لازم » بخاطر آنست كه با فاعل همراه و ملازم بوده و از آن منفكّ و جدا نمىباشد .

و غير واقع : ناميدنش به « غير واقع » بخاطر آنست كه بر مفعول به واقع نمىشود .

و تعديته فى الثّلاثى المجرّد : ضمير در « تعديته » به فعل غير متعدّى راجع است و مقصود اينستكه :

هرفعل غير متعدّى كه از ثلاثى مجرّد بوده و بخواهيم آن را متعدّى كنيم از دو راه به اين مقصود مىرسيم :

1 - آنكه عين الفعلش را مشدّد كنيم و بعبارت ديگر آن را بباب