بررسى مذاهب و فرق (فارسى) — الصفحة ٦٩
مراكز علمى معتزله
پاسخ اين است كه ايمان همان اذعان قلبى و تصديق باطنى است ، اما حقيقتى قابل تشكيك است و شدت و ضعف برمىدارد و از اين نظر داراى مراتب مختلف و كمى و زيادى است . علاوه بر آن در آيات ديگر نيز كم و زيادى در غير امور قابل شمارش عددى استعمال شده است . چنان‌كه فرموده :
« وَ يَخِرُّونَ لِلْاذْقانِ يَبْكُونَ وَ يَزيدُهُمْ خُشُوعاً » « 1 »
و آنان با تمام صورت بر خاك مىافتند درحالىكه مىگريند و خشوعشان افزون مىگردد .
5 - امر به معروف و نهى از منكر
5 - امر به معروف و نهى از منكر
اين اصل بر خلاف اصول چهارگانهء قبلى كه با بينش و اعتقاد انسان سر و كار دارند ؛ با عمل و رفتار انسان ارتباط دارد .
معتزله به جهت اعتقاد به واجب بودن امر به معروف و نهى از منكر ، با ملحدان و زنادقه به مناظره مىپرداختند . حتى و اصل بن عطا مبلغانى را به شهرهاى دور دست اعزام مىكرد .
جز اين‌كه در كيفيت وجوب آن اختلاف دارند ؛ بعضى مانند ابو على جبّائى وجوب امر به معروف و نهى از منكر را عقلى مىداند « 2 »
و حكم شرع را تأكيد حكم عقل مىداند .
طبق اين ديدگاه ، امر به معروف و نهى از منكر حتى اگر دستورى از شرع دربارهء آن نمىرسيد ، واجب بود . « 3 »
مراكز علمى معتزله
مراكز علمى معتزله
اولين مركز علمى كه انديشه‌هاى كلامى معتزله از آنجا آغاز شد در بصره بود .
و اصل بن عطا ، عمرو بن عبيد و ابو هذيل علّاف از اساتيد و بنيان‌گذاران اين مدرسه هستند . سپس در اواخر قرن دوم ، بغداد پايتخت عباسىها نيز به مركز علمى ديگرى براى ترويج افكار معتزله تبديل شد و شاگردان زيادى در آنجا به تحصيل و يادگيرى كلام
( 1 ) - اسراء ( 17 ) ، آيهء 109 .
( 2 ) - ر . ك : الملل و النحل ، سبحانى ، ج 3 ، ص 373 به نقل از شرح الاصول الخمسة .
( 3 ) - ر . ك : همان ، ص 417 .