بررسى مذاهب و فرق (فارسى) — الصفحة ٦٠
1 - توحيد :
ب - شناخت صفات ذاتيه و فعليهء الهى .
ج - تبيين عينيّت يا مغايرت صفات با ذات .
د - تنزيه خداوند از صفات مخلوق مانند جسميت ، احتياج ، داشتن اعضا و جوارح و . . . .
ه - تنزيه خداوند از امكان ديده شدن ولو در آخرت .
معتزله از ميان مسائل ياد شده بيشتر به سه دستهء اخير توجه كرده‌اند و از بقيه به‌طور اجمال گذشته‌اند ، زيرا در آنها اختلافى با ديگر فرقه‌ها نداشته‌اند « 1 »
و منظورشان از توحيد اين است‌كه خداوند مثل ندارد ، منزه از صفات مخلوق است و صفاتش نظير علم ، قدرت و حيات با ذات او يگانه هستند ، به اين معنا كه مفاهيم مختلف - اسم و صفات - به يك وجود موجودند نه اين‌كه مفهوم لفظ « الله » همان مفهوم علم ، قدرت و حيات باشد .
آنان مىگويند اگر آن‌گونه كه اهل حديث و اشاعره قائلند ، صفات خدا مغاير با ذاتش باشد ، تعدد قدما يا تركيب و جزءداشتن لازم مىآيدكه خلاف ضرورت اديان الهى است .
از اين رو معتزله به نفى صفات مشهورند و منظورشان نفى صفات زايد بر ذات است . « 2 »
ديدگاه معتزله پيرامون توحيد داراى ارزش علمى و برهانى است و از دانش « 3 »
امير مؤمنان على عليه السلام اقتباس شده است ؛ زيرا و اصل بن عطا بنيان‌گذار معتزله طبق گفته ابن ابى الحديد « 4 »
، شاگرد هاشم بن محمد بن حنفيه و محمد بن حنفيه شاگرد مكتب پدرش على عليه السلام بوده است .
ديدگاه معتزله در صفات خبرى
دانشمندان كلام ، صفات خداوند را به صفات ذاتى و خبرى تقسيم كرده‌اند « 5 »
. آن دسته از صفاتى كه بر نوعى كمال دلالت دارند و از راه عقل قابل اثباتند مانند علم ، حيات و قدرت ، صفات ذاتى و صفاتى كه انسان هرگز از طريق عقل به آنها راه نمىبرد و تنها از
( 1 ) - اين مطلب مؤيد نكته‌اى است كه يادآورى كرديم كه اصول عقايد عرضه شده از ناحيهء فرقه‌هاى كلامى بيشتر براى ردمخالفان خود بوده است .
( 2 ) - ر . ك : الملل و النحل ، سبحانى ، ج 3 ، ص 272 .
( 3 ) - ر . ك : نهج‌البلاغه ، خ 1 .
( 4 ) - ر . ك : شرح نهج‌البلاغه ، ابن ابى الحديد معتزلى ، ج 1 ، ص 6 ، دار احياء التراث العربى .
( 5 ) - ر . ك الملل والنحل ، سبحانى ، ج 2 ، ص 93 .