بررسى مذاهب و فرق (فارسى) — الصفحة ٣٩
درگيرى عقل‌گرايان و اهل حديث
تحمل شكنجه و زندان در اين باره موجب جلب توجه جامعه به آنان و برخورداريشان « 1 »
از پايگاه اجتماعى شد .
متوكل با درك موقعيت آنان در جامعه به نظريهء قديم بودن قرآن متمايل شد و احمد بن حنبل را گرامى داشت . او به اهل حديث اجازه داد در رد معتزله و در تشبيه و تجسيم براى مردم سخن بگويند و حديث نقل كنند . در نتيجه از زمان متوكل ، ستارهء اهل حديث درخشيد و دوران انزوا و محدوديت معتزله آغاز شد . « 2 »
بدين سان احمد بن حنبل در زمينهء عقائد و معارف الهى پيشواى مسلمانان شناخته شد و انديشه‌ها و ديدگاه‌هايش به‌عنوان عقايد سلف صالح مورد قبول واقع گرديد و مخالفان نظريات وى بدعت‌گزار محسوب شده و مورد تعقيب قرار گرفتند .
احمد بن حنبل با عرضهء عقايد و اصول اهل حديث توانست به اختلافاتشان پايان بخشد و آنان را بر محور اصول عرضه شده متحد كند . شعار او بازگشت به عصر صحابه و تابعين بود كه ايشان را سلف صالح خود مىناميد .
او به جمع‌آورى احاديث نبوى صلى الله عليه و آله نيز پرداخت كه بعد به نام « مسند احمد بن حنبل » معروف شد . وى معتقد بود براى به‌دست آوردن احكام فقهى همانند مسائل اعتقادى ، نبايد از ظواهر احاديث تجاوز نمود . البته احمد بن حنبل كتاب فقهى و فتوايى تدوين نكرد و او تنها يك محدث بود . « 3 »
نتيجه اين كه احمد بن حنبل در برابر عقل‌گرايى معتزله در زمينهء عقايد و معارف الهى و رأى گرايى ابو حنيفه در احكام فقهى ، رجوع به احاديث را راه صحيح دانست . او عقايد اهل حديث را به‌عنوان عقايد سلف صالح عرضه كرد كه مهم‌ترين آنها تشبيه و تجسيم خداوند متعال ، جبرگرايى و لزوم اطاعت از سلطان اعم از عادل و ستمگر است . البته همان‌گونه كه قبلًا يادآورى كرديم اصحاب حديث قبل از احمد بن حنبل داراى عقايد
( 1 ) - بديهى است اهل حديث به اقتضاى مسلك خود بايد در برابر اين مسأله سكوت پيشه مىكردند ، زيرا نصّى ازپيامبر صلى الله عليه و آله در مورد حادث يا قديم بودن قرآن نيست .
( 2 ) - ر . ك : الامام الصادق والمذاهب الاربعه ، ج 4 - 3 ، ص 441 - 465 .
( 3 ) - همان ، ص 477 - 474 و 519 ؛ نقش ائمه در احياء دين ، مرتضى عسگرى ، ج 10 ، ص 36 - 21 ، چاپ اول .