اطيب البيان في تفسير القرآن (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢٤٦

( بيان وحى و اقسام آن )

است اشارهء بكيفيت وحى و اقسام آن بنمائيم ، در كيفيت وحى سه مشرب است :

1 - مشرب متكلّمين است كه بوجود مجرّدى جز ذات اقدس حق تبارك و تعالى اعتقاد دارند ميگويند جبرئيل بوجود عنصرى مادّى بر شخص نبى به همين وجود جسمانى از آسمان دنيا نازل و به زبان مادّى همين الفاظ و اصوات ظاهرى را به گوش پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم ميرسانيد و پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم با همين چشم ظاهرى او را ميديد و ظواهر بعضى آيات و اخبار نيز بر اين معنى دلالت دارد 2 - مشرب حكماء است كه جبرئيل را عقل عاشر و عقل مدبّر اين عالم ميدانند و عقل حضرت را گويند بمرتبه چهارم عقل « 1 » كه عقل مستفاد است رسيده و بعقل فعال ارتباط و اتصال پيدا نموده و از آن استفاده مينمايد و اين استفاده را وحى نامند 3 - مشرب تحقيق است و آن معنايى است كه از مضامين آيات و اخبار استفاده مىشود و بيانش اينست كه براى وحى اقسامى است :

قسم اول ، اينكه بلا واسطه از جانب حق بمقام عقلانى پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم كه از آن بقلب تعبير مىشود افاضه ميگردد چنانچه مفاد آيه شريفه ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى « 2 » ( سپس نزديك آمد پس بمقام قرب بين دو قوس يا نزديكتر رسيد پس وحى فرمود خدا ببنده خود آنچه وحى فرموده است ) و مفاد فرمايش خود حضرت است كه ميفرمايد

« لى مع اللَّه حالات لا يسعنى ملك مقرب و لا نبىّ مرسل » « 3 »

و اين مرتبه هم داراى مراتبى است ، يك مرتبه بمشاهده انوار الهيّه و تجلّى عظمت همان تجلّى كه قسمت مختصرى از آن را حضرت كليم طاقت نياورد و غش كرد فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَ خَرَّ مُوسى صَعِقاً « 4 » ( پس وقتى

( 1 ) - حكماء براى عقل چهار مرتبه قائلند : عقل هيولايى ، و عقل بالملكه و عقل بالفعل ، و عقل مستفاد ( 2 ) - سوره النجم آيه 8 الى 11 ( 3 ) - جامع السعادات ( 4 ) - سوره اعراف آيه 139