اطيب البيان في تفسير القرآن (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١٠٨

در بيان اينكه « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

در مورد جزاء يا غير آن ندارد لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ « 1 » و هر كسى را بحسب عمل و قابليّت او جزاء و پاداش خواهد داد إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ( ترا عبادت مىكنيم و از تو يارى ميجوئيم ) در بيان اين آيه چند مطلب را بايد متذكر شويم :

مطلب اول در رجوع از غيبت بخطاب : يكى از محسنات كلام در لسان عرب رجوع از غيبت بخطاب و حضور و يا عكس آن است و اين در آيات قرآن و خطب و كلمات فصحاء بسيار است كه براى اشعار مطلبى يا تلويح و اشاره بامرى از حالت غياب بخطاب يا حضور بازگشت نموده و كلام را ادامه ميدهند يا از حالت حضور و خطاب به حالت غياب رجوع نموده و مقصودشان را بيان ميكنند .

و در آيه شريفه وجه رجوع از غيبت بخطاب اينست كه چون در آيات قبل كمالات و صفات حضرت بارى را ذكر نمود بمنزله علّت بود بر اينكه بنده بايد در جميع حالات متوجه به او باشد و جز او كسى را نپرستد و از غير او كمك نخواهد لذا متوجه به او شده ميگويد إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ و از همين جهت كلمه اياك « مفعول » را بر نعبد و نستعين « فعل » مقدم داشت كه دليل بر حصر باشد زيرا غير حقّ خالى از اين كمالات و شئونات بوده نه سزاوار پرستش و نه قابل استعانت هستند و اين آيه اساس شرك را ابطال نموده و بصداى رسا و بيانى مبنى بر برهان به تمام مشركين گوشزد كرده كه بت و آتش و شمس و كواكب و گاو و گوساله و هر چه و هر كه غير خداست چون نقص صرف و احتياج محض و خالى از هر گونه كمال ذاتى است لايق پرستش و قابل نيايش نميباشند و از اينجهت به صيغه متكلم مع الغير آورد يعنى همه باتفاق متوجه بچنين معبودى بوده و دست نياز بدرگاه بىنياز او دراز نموده‌ايم و گويا از زبان همه ممكنات ميگويد إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ و اگر زبان بعض از آنها ( مانند كفار و مشركين )

( 1 ) - سوره المؤمن آيه 16