اخلاق در قرآن و سنت (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢٠

مقدّمه

فقط خداوند است . « . . . إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ » . « 1 »

ج - اعتقاد به معاد و اينكه خلقت جهانى چنين منظم و دقيق ، بيهوده نبوده و انسان كه اشرف كائنات لقب گرفته ، يَلَه آفريده نشده‌است .

او را زمانى است كه جوابگوى شرافتش باشد و برخورد او با همهء كائنات كه تنها براى گل سرسبد وجود ، خلق شده‌اند ، مورد بررسى قرار گيرد . « . . . إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ » . « 2 »

اينك به دنبال طرح اين اصول ، لازم است ويژگىهاى انسان و البته خصايصى كه مرتبط با بحث است و ما را در رسيدن به بيان برنامهء اخلاقى اسلام يارى مىدهد ، به اجمال فهرست نماييم .

1 - انسان از دو بخش جسمانى و روحانى تركيب يافته‌است . جسم آدمى از خاك « وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ » « 3 » و روح او مستقيماً از سوى خداوند به وى دميده شده‌است . « فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي . . . » . « 4 »

2 - روح داراى مراتبى است و به اختصار مىتوان سه مرتبه براى آن در نظر گرفت : مرتبه اوّل ، نفس نباتى است كه رشد و نموّ را كنترل مىكند ؛ مرتبهء دوّم نفس حيوانى بوده و مأمور غرايز و ادراكات محدود مىباشد ؛ سوّمين مرتبهء نفس ، نفس انسانى است و البته شخصيت انسان به همان وابسته بوده و وجه تمايز انسان از ساير موجودات نيز همان است .

طبعاً اين سه مرتبه در طول هم قرار دارند . بالاترين مرتبهء نفس نباتى ، پايين‌ترين مرتبهء نفس حيوانى بوده و همين طور بالاترين مرتبهء نفس حيوانى ، پائين‌ترين مرتبهء نفس انسانى است ؛ ضعيف‌ترين مرحلهء نفس انسانى آخرين حدّ سقوط آدمى و همان اسفل السافلين

( 1 ) - ( سورهء لقمان - آيهء 26 ) . ( 2 ) - ( سورهء مائده - آيهء 48 ) . ( 3 ) - ( سورهء مؤمنون - آيه 12 ) . ( 4 ) - ( سورهء حجر - آيهء 29 ) .