اخلاق در قرآن و سنت (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١١٠
تبعات افراط و تفريط
رعايت عدالت در مورد خود به اين است كه آدمى هرگز جانب افراط و تفريط نپيمايد و همواره در حد وسط بين آن دو باشد .
آيه‌اى كه در آغاز بحث گذشت ، به اين مهم اشاره داشت كه امت اسلام ، در همهء امور ، امّتى وسط هستند . امّتى كه در تمام مراحل زندگى فردى و اجتماعى جانب اعتدال را رعايت مىكنند ، نه پس مىافتند و نه به پيش مىتازند ، نه كند مىگردند و نه تند مىشوند .
قال على عليه السلام :
« كُلُّ تَقْصيرٍ بِه مُضِرٌّ وَكُلُّ افْراطٍ لَهُ مُفْسِدٌ » « 1 »
اصولًا پس افتادن يا پيش‌رفتن تنها بخاطر سرپوش گذاشتن بر قبائح و مفاسد ديگر است . و لذا حضرت امير عليه السلام آن را از ويژگىهاى جاهل شمرده است .
« لا تَرَى الْجاهِلَ الَّا مُفْرِطاً او مُفَرِّطاً » « 2 »
چراكه مقتضاى عقل ، عدالت و پرهيز از جوانب انحرافى آنست .
قال على عليه السلام :
« الْعاقِلُ مَنْ وَضَعَ الْاشْياءَ مَواضِعَها وَالْجاهِلُ ضِدُّ ذلِكَ » « 3 »
نتيجهء اين انحراف نيز به نفع جاهل نبوده و تنها بر ندامت و حسرت او مىافزايد .
قال على عليه السلام :
« ثَمَرَةُ التَّفْريطِ النَّدامَةُ » « 4 »
ونيز فرموده‌اند :
( 1 ) - هر تفريطى به زيان او و هر افراطى به ضرر او مىباشد . ( نهج البلاغه - حكمت 105 به ترتيب فيض و 108 به ترتيب صبحى ) . ( 2 ) - نادان هميشه يا افراط مىورزد و يا تفريط مىكند . ( نهج البلاغه - حكمت 67 به ترتيب فيض و 70 به ترتيب صبحى ) . ( 3 ) - عاقل كسى است كه هر چيز را در جاى خودش قرار مىدهد و نادان عكس آن عمل مىكند . ( غررالحكم ) . ( 4 ) - نتيجهء تفريط پشيمانى است . ( نهج البلاغه - حكمت 172 به ترتيب فيض و 181 به ترتيب صبحى ) .