اساس الصرف (مشتمل بر امهات مسائل علم صرف) (فارسى) — الصفحة ٨٣

قواعد و احكام تصغير

و امّا تصغير در تثنيه مذكر و مؤنث همان لفظ مفرد مىباشد لكن الف عوض را حذف كرده سپس الف و نون تثنيه را در آخر آنها مىآوريم پس در تثنيه مذكر ذييّان و در تثنيه مؤنث تيّيان ميگوئيم .

و امّا تصغير در موصولات :

الفاظ موصول شش است بقرار ذيل

مفرد مذكّر الّذي ( آنچنان دو مرديكه ) تثنيه مؤنث اللتان ( آنچنان دو زنيكه )

تثنيه مذكر الّلذان ( آنچنان دو مرديكه ) تثنيه مؤنث اللتان ( آنچنان دو زنيكه )

جمع مذكر الّذين ( آنچنان مردانى كه ) جمع مؤنث اللاتى ( آنچنان زنانى كه )

امّا تصغير الّذى الّذّيا مىشود بدين كيفيت كه چون اوّل را مضموم نكرديم الفى در آخر بعوض آن درآورديم سپس ياء تصغير را در مرتبه سوّم درمىآوريم ( الف و لام اوّل حساب نيست چون زائده لازمه است . پس آن را لذى فرض كرديم ) سپس ياء تصغير را در ياء اصل كلمه ادغام كرده و ياء اصل را مفتوح خوانديم تا الف عوض در آخر محفوظ باشد الّذّيا شد يعنى آنچنان مرد كوچكيكه و به همين قياس است الّتى و در تثنيه آن فقط الف عوض را حذف كرده الف و نون تثنيه را اضافه مىكنيم .

و در تصغير الّذين الّلذيون گفته‌اند به معناى آنچنان مردان كوچكى و در تصغير الّلاتى الّلويتا گفته‌اند و الف اصلى را بواو قلب كرده‌اند بمعنا آنچنان زنان كوچكى كه .

و امّا ضمائر مانند هو ، هما ، هم ، ها ، هما ، هنّ و نظير آنها از الفاظ ديگر را مصغّر نكرده و اين قاعده را در آنها جارى ندانسته‌اند .

تمرين

در روايات ذيل كه از حضرات ائمه معصومين عليهم السلام نقل شده است اسماء منسوبه و غير منسوبه ، مصغّر و مكبّر را تعيين كنيد .