اديان الهى و فرق اسلامى (فارسى) — الصفحة ١٨٩
درگيرى عقل‌گرايان وأهل حديث
« جبريه » كساني بودند كه همهء افعال بندگان را به خدا نسبت مىدادند وآن را نتيجهء ايمان به‌توحيد در خالقيت وقضا وقدر مىپنداشتند . اين عقيده‌را دستگاه أموي ترويج مىكرد .
« قَدَريه » كساني بودند كه افعال خوب وبد را به خود انسان ونه به خداوند ، نسبت مىدادند . پيدايش قدريه يك نوع واكنش اجتماعي در برابر عقيدة به جبر بود .
« جهميه » كساني بودند كه هر نوع صفت را از خدا سلب مىكردند وبه مخلوق بودن وحدوث قرآن عقيدة داشتند .
« مشبهه ومجسمه » با جمود بر ظواهر نصوص ، صفات مخلوقات را براي خدا قائل بودند . « 1 »
درگيرى عقل‌گرايان وأهل حديث
درگيرى عقل‌گرايان وأهل حديث
معلومات أهل حديث در چهارچوب احاديثى بود كه خود نقل مىكردند وهرگونه بحث وتعمق وتجزيه وتحليل مسائل از نظر آنان ناروا بود واگر حس كنجكاوى ، كسى را وأدار مىكرد كه از علماى أهل حديث در زمينهء مسائل اعتقادي چيزى بپرسد به بدعت‌گزارى متهم مىشد .
نقل شده كه شخصي از مالك بن انس - يكى از فقهاى مذاهب چهارگانه - دربارهء آيهء « الرَّحْمانُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى » سؤال كرد . وى گفت :
أصل استواء خدا بر عرش معلوم ، كيفيت استواء بر آن نامعلوم ، اعتقاد به آن واجب وسؤال كردن بدعت است . « 2 »
از شافعي نقل شده كه گفت :
اگر خدا را با تمام گناهان - به جز شرك - ملاقاة كنم برايم بهتر است كه أو را با داشتن دانش كلام ملاقاة نمايم ( كه بر دلايل عقلي استوار است ) . « 3 »
در برابر آنان معتزله بودند كه گرايش عقلانى داشتند واستدلالشان بيشتر به عقل بود تا نقل . اين گروه ديدگاه أهل حديث را در مورد صفات الهى رد مىكردند واز تشبيه
و
( 1 ) - ر . ك : الملل والنحل ، سبحانى ، ج 1 ، ص 309 - 313 ؛ 145 - 133 .
( 2 ) - همان ، ج 3 ، ص 100 .
( 3 ) - همان .