اسرار الحكم في المفتتح والمختتم (فارسى) — الصفحة ٣٩٦

فصل : « معاد » دو قسم است ؛ روحانى و جسمانى .

« عمل » ، يا كامل‌اند در « عمل » و متوسّط اند در « علم » ، و يا كامل‌اند در « عمل » و ناقص‌اند در « علم » ، يا متوسط اند در هر دو ، و [ سرانجام ] يا ناقص‌اند ، در هر دو ! پس ، اين اصناف ، به حسب غلبه يا دوام تعلّق به يكى از آن عوالم سه گانه و آن مرابت ، سه گونه پديد آيند كه آن ادراكات به منزلهء روزنه‌هايند ، به آن عوالم . پس ، بر كسى غالب است ، اتّصال نفس به جزئيّات حسيّه ، و بر كسى غالب است اتّصال نفس به جزئيّات مثاليّه ، و بر يكى اتّصال به عالم معنى ، الى ما شاء الله .

پس ، هر كه غالب باشد بر او ، اتّصال به صور دنيويّهء سرابيّه و اعمال مغيّى به غايات وهميّه ، و قصر همّت بر التذاذ به لذّات عاجلهء حباب آساى دنيّه ، از « اصحاب شمال » است و فردا ، اليف حسرت و نكال است . و هر كه غالب باشد بر او ، اتّصال به صور دائمهء اخرويّه و طلب لذّات آجله ، از « اصحاب يمين » است و در مآل ، او را نعيم دائم و خلاصى از دوزخ حاطم است ، و آنان كه عقل بالفعل و عقل مستفاد شده‌اند ، و از اهل معنى هستند ، و اتّصالى بىتكيّف و بىقياس به معنى دارند ، اهل « معاد روحانى » اند و بعضى از آنها ، از شموخ همّت كه :

بيت

گفت : مغناطيس عشّاق الست * همّت عالى است ، اصل هر چه هست

در اعمال ، از نيّت محوضت قربت و از كثرت ذكر و فكر و حق ، به « تخلّق » و « تحقّق » رسيده‌اند : بيت

اين طايفه‌اند ، اهل معنى * باقى همه ، خويشتن پرستند

فانى ز خود ، و به دوست باقى * اين طرفه كه نيستند و هستند

و اينان‌اند كه : « رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ » « 1 » را استحقاق و : « روح و ريحان و جنة نعيم » « 2 » را استيهال دارند ، و در حقّ‌شان قائل گفته است :

خلاف طريقت بود ، كاوليا * تمنّا كنند از خدا ، جز خدا

و عارف رومى گويد :

از خدا ، غير خدا را خواستن * ظن افزونى است ، كلّى كاستن

( 1 ) - آل عمران / 13 . ( 2 ) - واقعه / 88 .