اسرار الحكم في المفتتح والمختتم (فارسى) — الصفحة ١١٩

باب دوّم در معرفت صفات و در آن ، چند فصل است :

رحمت و « لطف » و « احسان » و « مغفرات » و نحو اينها ، لطفيّه‌اند و [ اوصافى ] چون :

« غضب » و « انتقام » و « معاقبيّت » ، كما فى الدّعاء :

« و ايقنت انّك انت ارحم الرّاحمين فى موضع العفو و الرّحمه ، و اشدّ المعاقبين فى موضع النّكال و النّقمه » . « 1 »

و من اسمائه : « القاهر » و « القهّار » و « قاسم الجبّارين » ، « مبير الظالمين » و نحو ذلك ، صفات و اسماء قهريّه‌اند . و چون قهرش [ نيز ] لطف است ، چنان كه « 2 » هويداست كه وجود منبسط بر كلّ ماهيّات جبروتيّه و ملكوتيّه و ناسوتيّه و بر مواد اجرام علويّه و سفليّه و اعراض روحانيّه و جسمانيّه ، رحمت واسعهء اوست : « وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ » « 3 » را مصداق است و قهّار كلّ وجود است ، نيز : « وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ » . « 4 »

بلكه اينها كه [ به ظاهر ] قهر [ و ] غضب است ، چون بلاها و مصيبت‌ها و مرض‌ها ، در تحت اينها رحمت‌هاست ، چنان كه امير المؤمنين على عالى عليه السّلام فرموده :

و كم للّه من لطف خفى * يدق خفاه عن فهم الذّكى

و آمده است كه : « سبقت رحمته غضبه » « 5 » ، و عرفاء شامخين فرموده‌اند : « تحت كل بلاء ولاء ، و تحت كلّ نقمة نعمة و غضبه رحمة » .

مثنوى

عاشقم بر لطف و بر قهرش به جدّ * بو العجب ، من عاشقم و اين هر دو ضد

اين عجب بلبل كه بگشايد دهان * تا خورد او خار را با گلستان

اين نه بلبل ، اين نهنگ آتشى است * جمله ناخوش‌ها ، به پيش او خوشى است

« 6 » و امّا صفات تنزيهيّه و تشبيهيّه : پس ، تنزيهيّه آن است كه در « ما سوى » ، مانند ندارد ، يا آيتش در قدّيسين يافت مىشود ، چون : « قدوسيّت » به معنى « لا ماهيّة له » .

( 1 ) - « بحار الانوار » ، ج 97 / 337 . ( 2 ) - يا « چنان كه » زايد است و يا « كه » بعد از هويداست . ( 3 ) - اعراف / 155 . ( 4 ) - طه / 110 . ( 5 ) - « بحار الانوار » ، ج 94 / 239 . ( 6 ) - « مثنوى » ، دفتر 1 / 33 - رمضانى - و ج 1 / 96 - نيكلسون -