على مائدة الكتاب والسنة ( بر گستره كتاب و سنت ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٧

نخست : معناى عرش و كرسى در مكتب خلفا

و ساق دارد .

4 . تفسير « عرش » و « كرسى » در روايات اهل البيت عليهم‌السلام

زراره گويد از امام صادق عليه السلام پرسيدم : اينكه خداوند عزوجل فرموده : « وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ » آيا آسمانها و زمين كرسى را در برگرفته‌اند يا كرسى آسمانها و زمين را در خود جاى داده است ؟ فرمود : « كرسى نه تنها آسمانها و زمين را در برگرفته ، بلكه عرش و هر چيز ديگرى نيز ، در كرسى است . » « 1 »

و داود رقى گويد : از امام صادق عليه السلام درباره آيه كريمه « وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ » سؤال كردم . فرمود : « ديگران در اين باره چه مىگويند . » عرض كردم : مىگويند : عرش بر روى آب قرار دارد و خداوند بر روى آن . فرمود : « دروغ گفته‌اند . هر كس چنين پندارد خداوند را « حمل شدنى » دانسته و صفات مخلوقين را به او داده است ، و لازمه چنين ديدگاهى آن است كه آنچه او را حمل مىكند از وى قويتر باشد . » « 2 »

ابوصلت ، عبدالسلام بن صالح هروى گويد : مأمون خليفه عباسى از امام رضا عليه‌السلامتفسير اين آيه را پرسيد « وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ؛ « 3 » اوست خداوندى كه آسمانها و زمين را در شش روز آفريد و عرش او بر آب بود تا

شما را بيازمايد كه كدامينتان بهتر عمل مىكنيد . » امام عليه السلام فرمود : « خداوند متعال عرش و آب و فرشتگان را پيش از خلق آسمان و زمين بيافريد . » « 4 »

ارزيابى و مقايسه روايات دو مكتب

نخست : معناى عرش و كرسى در مكتب خلفا

واژه « عرش » خدا در قرآن كريم بيست مورد و واژه « كرسى » تنها يك بار آمده است . مانند : « الرحمن على العرش استوى ؛ خداى رحمان بر عرش مستولى شد . » و : « وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ ؛ كرسى او آسمانها و زمين را در برگرفته است . »

برخى از دانشمندان مكتب خلفا مانند ابن خزيمه و ديگران « عرش » و « كرسى » را اجسامى مادى پنداشته‌اند كه خداوند متعال - معاذ اللّه - بر روى آنها مىنشيند ، و بر

( 1 ) . توحيد صدوق ، ص 327 ، حديث 4 و 5 . ( 2 ) . همان ، ص 319 ، حديث 1 . ( 3 ) . سوره هود ، آيه 7 . ( 4 ) . توحيد صدوق ، ص 319 ، حديث 2 .