زندگى نامه آيت اللّه العظمى سيد محمد رضا گلپايگانى ( قده ) به روايت اسناد ( فارسى ) — الصفحة ١٣١
آيت الله گلپايگانى و آزمون‌گيرى رژيم پهلوى از طلاب
اسلامى و مسلمانان معتبر است مردود و غير معتبر است ؟ » « 1 »
و در بيانى ديگر علنا اعلام مىكند :
« . . . من مىگويم حوزه استقلال دارد و تابع وزارت فرهنگ نيست . » « 2 »
با همه‌ى اين تلاش‌ها وقتى براى آيت الله گلپايگانى مسلم شد كه دولت زير بار هيچ منطق و استدلالى نمىرود مهم‌ترين اقدام خود را كه حقيقتا نگه‌دارى هويت و استقلال حوزه بود انجام داد و آن اين‌كه شخصا به برگزارى آزمون در حوزه اقدام نمود و از طلاب امتحان آزمون به عمل آورد ؛ زيرا دخالت دولت را نه دغدغه براى انتظام و سروسامان دادن به حوزه بلكه دخالت ، نفوذ و كنترل حوزه مىدانست .
به هر روى اولين آزمون‌گيرى توسط آيت الله گلپايگانى در تاريخ 21 / 7 / / 1345 در مسجد اعظم قم برگزار گرديد كه از ميان هشتصد طلبه‌ى ثبت‌نام شده دويست نفر در جلسه‌ى آزمون حاضر شدند . در مقايسه با آزمون‌هايدولتى آزمون ايشان مورد استقبال طلاب قرار گرفت . عمال دولت براى مقابله با آزمون ايشان ، شروع به بهانه‌گيرى و طرح اشكالات و ايرادهايى كردند ؛ از جمله گفتند كه سطح آزمون نسبت به آزمون دولتى پايين بوده و هيچ نسبتى با آن ندارد ؛ دولت مصمم‌تر شد تا آزمون‌هاى خود را جدىتر بگيرد .
پس از اين آيت الله گلپايگانى تدابير جديدى اتخاذ كرد تا به هر طريق طلاب را از شركت در آزمون دولتى باز دارد . مثلا طلاب را تهديد كرد كه اگر در آزمون دولتى شركت كنند شهريه‌شان را قطع خواهد كرد و با اين حركت عملا با طرح رژيم به مخالفت پرداخت ؛ هم‌چنين مكرر در جلسات درس به طلاب هشدار مىداد كه در آزمون دولتى شركت نكنند . ايشان در يكى از جلسات مىفرمايند :
« . . . من به هيچ‌يك از شماها اجازه نمىدهم كه در امتحان فرهنگ شركت كنيد و اگر كسى شركت نمايد شهريه‌اش قطع خواهد شد و از نظر ما روحانى محسوب نمىشود . » « 3 »
برخوردها و تدابير هوشمندانه‌ى ايشان باعث شد تا رييس وقت آموزش و پرورش
( 1 ) . همان ( 2 ) . همان ( 3 ) . همان ، ص 38